रामः, सीतायाः अन्वेषणाय विकलः, वनं विचरन् विविधाः वृक्षान् सम्बोधितुम् आरभत। मधुपैः स्तुतः तिलकवृक्षः तिलकप्रियायाः प्रियं जानाति इति चिन्तयन्, अशोकवृक्षं दुःखहरं शोकग्रस्तः मनसा प्रार्थयामास—"त्वं शीघ्रं स्वनाम सत्यं कुरु, मम प्रियायाः दर्शनं दत्त्वा।" यदि तां दृष्टवान् असि, ताले तलेन तुल्यस्तन्या सीता अस्ति वा, तस्याः सौन्दर्यं कथय, दयया यदि त्वं मां पश्यसि। जम्बुवृक्षं जम्बुनदसदृशदीप्तिं युक्तं दृष्ट्वा अपि, यदि जानासि, प्रियाम् अविलम्बं कथय। कर्णिकारवृक्षं सुष्ठु प्रस्फुटितं दृष्ट्वा, यदि तां धर्मशीलां कर्णिकारप्रियां दृष्टवान् असि, तां निवेदय। रामः आम्र, निप, महाशाल, पनस, कुरव, धव, दाडिमवृक्षान् समीपं गत्वा, तेषु सीतायाः अन्वेषणं चकार। ततः वनं विचरन्, बकुल, पुन्नाग, चन्दन, केतकवृक्षान् अपि पृच्छन्, उन्मत्तवत् प्रादृश्यत। मृगान् अपि संबोधितवान्—"मृगदृशं मैथिलीं जानासि वा?" गजं अपि—"सीतायाः जघनं गजदन्तसदृशं, यदि तां जानासि, निवेदय।" व्याघ्रं अपि—"प्रियाया मुखं चन्द्रसदृशं, यदि मैथिलीं दृष्टवान् असि, निर्भयः कथय।" ततः रामः सीतायाः सम्बोधनम् आरभत—"किं त्वं धावसि, प्रियं? नूनं दृष्टा असि। वृक्षानाम् अन्तरे गूढा, किम् उत्तरं न दत्तवती?" पुनः—"स्थिरा भव, सौम्ये; मम दया नास्ति ते। हासे अतिव्याप्ता नासि, किम् मां त्यजसि?" पीतवाससा प्रकाशिता, त्वं धावन्ती अपि दृष्टा, यदि स्नेहः अस्ति, स्थिरा भव। नूनं तां स्मितवतीं न कश्चित् हिंसितवान्; दुःखं प्राप्ता सा मां न त्यजेत्। स्पष्टं, मांसभक्षैः राक्षसैः तां युवतिं सीतां भक्षिता, मम प्रियं वियुक्तां, अङ्गानि विदारितानि। तस्याः मुखं, शोभनदन्तोष्ठं, सूक्ष्मनासिकं, कान्तकुण्डलं, पूर्णचन्द्रसदृशं, भक्षितं, दीप्तिं हृतम्। तस्याः ग्रीवा, चम्पकसदृशस्वर्णदीप्तिः, हारयुक्ता, कातरस्य प्रियायाः, भक्षिता। तस्याः बाहू, कोमलयुवा, कम्पमानाग्रौ, कङ्कणयुक्तौ, गृहीत्वा भक्षितौ। सा युवती, मम वियोगेन, राक्षसैः भक्षिता, गणैः परिवृता अपि, यात्रायाः अनुगता इव त्यक्ता। "लक्ष्मण, महाबाहो, प्रियं क्व दृष्टवान्? क्व गता, सौम्ये सीते?"—इति पुनः पुनः विलपन्। एवं विलपन्, रामः वनात् वनं धावन्, कदाचित् शीघ्रं विचरन्, कदाचित् श्रान्तः पतन्। यदा कदा, प्रियायाः अन्वेषणाय सर्वथा लीनः, उन्मत्तवत् प्रादृश्यत, वनानि, नद्यो, पर्वतानि, पर्वतस्रोतांसि, काननानि शीघ्रं विचरन्। ततः महद् वनं व्याप्य, सर्वत्र मैथिल्याः अन्वेषणं कृत्वा, आशां चञ्चलां कृत्वा, पुनः प्रियायाः अन्वेषणे यत्नं अकरोत्। शृणु, इदानीं वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, एकषष्टितमः सर्गः। रामः, दशरथस्य पुत्रः, आश्रमं रिक्तं दृष्ट्वा, पत्रशालां शून्यां, उपवेशनानि विक्षिप्तानि अपश्यत्। वैदेहीं सर्वत्र अन्वेष्य, न दृष्ट्वा, रामः शोभनबाहू आलिङ्ग्य, विलपितवान्। "लक्ष्मण, वैदेही क्व? कस्याः समीपं गता? केन हृता वा, केन भक्षिता?" "यदि त्वं, सीते, वृक्षस्य पृष्ठे लुप्त्वा मां विडम्बयितुम् इच्छसि, पर्याप्तं हास्यं, इदानीं दुःखितं मां समीपं आगच्छ।" "ये मृगाः, येन त्वं क्रीडिता, विश्वस्ताः, सौम्यदृष्टयः, ते अपि त्वया विहीनाः, सीते, अत्र उपविष्टाः, त्वां चिन्तयन्ति।" "सीतया वियुक्तः जीवितुं न शक्नोमि, लक्ष्मण; सीताहरणस्य महाशोकः मां व्याप्तः।" "अस्यां परत्रे, पितरं महराजं मां द्रक्ष्यति; व्रतं कृत्वा, कथं त्वं, लक्ष्मण, मया नियुक्तः?" "असमाप्ते काले, यदि कश्चित् मम समीपं आगच्छति, स्वार्थेण वा, दुराचारः वा, मिथ्यावादी वा—" "मम पिता परत्रे, मां दुःखितं, शोकग्रस्तं, आशाहीनं दृष्ट्वा, 'धिक्' इति वदेत्।" "मां दुःखितं त्यक्त्वा, क्व गच्छसि, तन्वी, श्रेष्ठे स्त्रीणां? मां न त्यज, सुश्रोणि, यथा कीर्तिः अकृतात्मनं त्यजति।" "त्वया वियुक्तः, स्वजीवनं त्यजामि"—इति रामः सीतादर्शनकामः विलपितवान्। गम्भीरशोकग्रस्तः, राघवः जनकतनयां न दृष्टवान्, सा न प्रादृश्यत, शोकमग्ना च। रामं, गाढशोकसमाविष्टं, गम्भीरमृद्-गर्ते निमग्नं इव, लक्ष्मणः हितमिच्छन्, सान्त्वयन् उवाच—"शोकं मा कुरु, महात्मन्; सह यत्नं कुरु। अयं शैलः, वीर, गुहाभिः शोभितः। मैथिली, प्रियवनविहारिणी, काननैः मोदिता, वनं वा, प्रस्फुटितं पद्मवनं प्रविष्टा स्यात्।" अथवा, मीनपक्षिसंकीर्णं नदीं गता स्यात्, वा, अस्मान् भयं दातुम् इच्छन्ती, वनस्य कस्यचित् स्थले लुप्ता स्यात्। एवं रामः, शोकग्रस्तः, प्रियायाः अन्वेषणाय वनं विचरन्, लक्ष्मणेन सान्त्वितः, पुनः यत्नं अकरोत्।