रामः, सीतायाः वियोगेन दुःखितः, मनसि विविधाः चिन्ताः आकल्पयत्—सा अपहृता, हता, वा नष्टा, वा राक्षसैः भक्षिता; अथवा भयेन वनं शरणं गता, वा गुप्ता, इति। कदाचित् पुष्पफलार्थं गतवती, कदाचित् पद्मसरोवरं वा नद्यां जलार्थं वा गता, इति अपि चिन्तयन्। सर्वशक्त्या वनं अन्वेष्य, प्रियाम् अधिगन्तुं न शशाक; दुःखेन नेत्रे रक्ते, रामः मोहवद् वने विचचार। सः वृक्षात् वृक्षं, पर्वतान् नदीन् च धावन्, शोकसागरमग्नः रामः विलपन् विचचार। "हे कदम्बवृक्ष, कदम्बप्रियां प्रियाम् अदृष्टवान् किम्? यदि जानासि, वद सीतां सुन्दरवदनाम्।" "हे बिल्ववृक्ष, यदि ताम् अदृष्टवान्, या कोमलपत्रसदृशी, पीतवाससम्, या स्तनौ बिल्वफलसदृशौ, वद।" "हे अर्जुनवृक्ष, अर्जुनप्रियां जानकीं जीवति वा न वा, वद।" "नूनं वृक्षाः मैथिलीं जानन्ति, या जङ्घाः वृक्षदण्डसदृशाः; अयं लतापत्रपुष्पसमृद्धः वृक्षः शोभते।" "यथा मधुकैः त्वं स्तुतः, तथा तिलकप्रियां तिलकवृक्षः जानाति।" "हे अशोकवृक्ष, शोकनाशक, दुःखेन मनः पीडितम्; शीघ्रं नामसत्यं कुरु, प्रियादर्शनं दत्त्वा।" "हे तालवृक्ष, यदि तां अदृष्टवान्, या स्तनौ तालफलसदृशौ, दया चेत् अस्ति, वद।" "हे जम्बुवृक्ष, या जम्बुनदसुवर्णसदृशी, यदि जानासि, प्रियां वद।" "हे कर्णिकारवृक्ष, यदि कर्णिकारप्रियां धर्मात्मनां प्रियां अदृष्टवान्, वद।" रामः आम्र, निप, महाशाल, कटफल, कुरव, धव, दाडिमवृक्षान् समीपं गत्वा तेषु अन्वेषणं चकार। ततः बकुल, पुन्नाग, चन्दन, केतकवृक्षान् अपि पृच्छन्, मोहवत् प्रकटः अभवत्। "हे मृगाः, मृगनयनां मैथिलीं जानथ किम्? मृगदृष्टिः सा मृगैः सह वर्तते किल।" "हे गज, या जङ्घाः गजदण्डसदृशाः, यदि जानासि, वद।" "हे व्याघ्र, या वदनं चन्द्रसदृशम्, मैथिलीं निर्भयम् वद।" "किं धावसि, प्रियेमे? नूनं दृष्टा असि, हे पद्मनयने। वृक्षेषु गुप्ता, किम् मां न प्रत्यभाषसे?" "तिष्ठ, तिष्ठ, हे सुन्दरि; मयि दया नास्ति ते। न हास्ये अतिशयिता, किम् मां त्यजसि?" "पीतवाससा प्रकाशिता असि, हे गौराङ्गि; धावन्तीं अपि दृष्टवान् अस्मि। तिष्ठ, यदि स्नेहः अस्ति।" "नूनं सा स्मितवदना नापराधिता; कष्टं प्राप्य, मां न त्यजेत्।" "स्पष्टं, सा युवती मांसभक्षैः राक्षसैः भक्षिता; मम प्रियास्य, मम वियोगेन, अंगानि विकीर्णानि।" "नूनं, सा मुखं, सुन्दरदन्तोष्ठं, सुन्दरनासं, कुण्डलशोभितं, पूर्णचन्द्रसदृशम्, भक्षितं, शोभा नष्टा।" "सा सुवर्णचम्पकसदृशी, हारशोभिता, कोमलग्रीवा, अश्रुपूर्णा, प्रियेमे, भक्षिता।" "नूनं, तौ बाहू, कोमलशाखासदृशौ, कम्पमानाङ्गुली, कङ्कणशोभितौ, ग्रहीत्वा भक्षितौ।" "युवती, मम वियोगेन, राक्षसैः भक्षिता, वानिजात् परित्यक्ता, बन्धुभिः परिवृता अपि भक्षिता।" "हे लक्ष्मण, महाबाहो, प्रियां क्व अपश्यः? हे प्रिय, कुत्र गतासि, सौम्ये सीते? हे सीते!"—इति पुनः पुनः रामः विललाप। एवं विलपन्, रामः वनात् वनं धावन्, कदाचित् शीघ्रं, कदाचित् श्रान्तः पतन् विचचार। कदाचित् प्रियान्वेषणेन पूर्णमना, मोहवत् शीघ्रं च, अनियतं च, वनेषु, नदिषु, पर्वतेषु, पर्वतनदीषु, काननेषु विचचार। ततः महद् वनं व्याप्य, सर्वत्र मैथिलीं अन्वेष्य, अनिश्चिताशां, पुनः परमं यत्नं कृत्वा प्रियाम् अन्वेषयत्। शृणु अद्य वाल्मीकिरामायणे, आरण्यकाण्डे, एकषष्टितमः सर्गः। रामः, दशरथस्य पुत्रः, आश्रमं रिक्तं दृष्ट्वा, पर्णशालां शून्यां, आसनानि विकीर्णानि अपश्यत्। वैदेहीं न दृष्ट्वा, सर्वत्र अन्वेष्य, रामः सुन्दरबाहूं गृहीत्वा विललाप। "क्व नु, हे लक्ष्मण, वैदेही? कुत्र इयं गता? केन मम प्रिया अपहृता, हे सौमित्रे, केन वा भक्षिता?" "यदि त्वं मां विहस्य, वृक्षस्य पृष्ठे गुप्ता, पर्याप्तं हास्यं अद्य; आगच्छ, मम दुःखितस्य समीपम्।" "यैः मृगशिशुभिः त्वं क्रीडिता, विश्वस्तैः, सौम्यनयना, ते त्वया विना, हे सीते, तव चिन्तया अत्र उपविष्टाः।" "सीतया विना अहं जीवितुं न शक्नोमि, हे लक्ष्मण; सीतायाः अपहरणेन महद् दुःखेन आवृत्तः।" "नूनं, परत्र पितरं महाराजं द्रक्ष्यामि; व्रतं कृत्वा, कथं त्वं लक्ष्मण मया नियुक्तः?" "यदि तद् कालं न सम्पूर्णं, यदि कश्चित् मम समीपं आगच्छति, स्वार्थकामः, दुष्टाचारः, वा मिथ्यावादी—" इति रामः प्रियायाः वियोगेन दुःखितः, वनं विचचार, वृक्षान् पशून् च पृच्छन्, विलपन्, आशां न जहाति।