रामः तु तदा आश्रमं प्रविश्य विकीर्णैः चर्मणः कुशैः च समाकीर्णं, उपवेशनं चापि परिवर्तितं दृष्ट्वा पुनः पुनः विललाप। सः चिन्तयन्, "सा हृता वा, हता वा, नष्टा वा, भक्षिता वा स्यात्, भीता वा वृण्वीत, अथवा वनं शरणं गता," इति पुनः पुनः मनसि विचिन्तयामास। "कुसुमानि फलानि च सञ्चिनोति वा, पद्मिनीं वा गता, वा वा वारिणि नदीं गतवती," इति अपि सः विचारयामास। सर्वतो वनं विचिन्वन् अपि, प्रियतमा न दृष्टा; शोकविह्वलः तस्य नेत्रे रागवर्णे अभवेताम्, महात्मा रामः उन्मत्तवत् विचचार। वृक्षात् वृक्षं, पर्वतान् नदीन् च, धावन् रामः शोकार्णवे निमग्नः दुःखेन विलपन् विचचार। सः कदम्बवृक्षं प्रति उवाच—"हे कदम्बवृक्ष, कदम्बप्रियां मम प्रियताम् अपश्यः किम्? यदि जानासि, शंस मे सीतां चारुचन्द्रमुखीं।" बिल्ववृक्षं प्रति—"यदि तां कोमलपत्रसदृशीं, पीतवासिनीं दृष्टवान् असि, शंस मे बिल्वफलसदृशस्तनां ताम्।" अर्जुनवृक्षं प्रति—"यदि जानासि अर्जुनप्रियां तां जानकीं, जीवति वा न वा, शंस मे।" वृक्षान् सः पप्रच्छ—"नूनं वृक्षाः जानन्ति मैथिलीं, यस्याः उरूः स्थूलशाखासदृशौ, अयं लता-पुष्प-पल्लवसमृद्धः वृक्षः प्रकाशते।" "यथा त्वं मधुभिः पूज्यसे, तथा तिलकप्रियां तां तिलकवृक्षः अपि नूनं जानाति।" अशोकवृक्षं प्रति—"अशोक, शोकनाशन, मम मनः शोकेन क्लिष्टम्; शीघ्रं सत्यनामन् कुरु, प्रियतां दर्शय।" तालवृक्षं प्रति—"यदि तां तालफलसदृशस्तनीं दृष्टवान् असि, करुणया शंस मे तां सुन्दरीम्।" जम्बुवृक्षं प्रति—"यदि तां जाम्बूनदाभां दृष्टवान् असि, जानासि चेत् मम प्रियताम्, न संदेहं शंस मे।" कर्णिकारवृक्षं प्रति—"हे कर्णिकार, यदि तां पुण्यशीलां कर्णिकारप्रियाम् अपश्यः, शंस मे।" रामः तदा आम्र, निप, महाशाल, पनस, कुरवक, धाव, दाडिमवृक्षेषु गच्छन् विचिन्वन् अपि तत्र तत्र विचचार। ततः सः बकुल, पुन्नाग, चन्दन, केतकवृक्षान् अपि पप्रच्छ, उन्मत्तवत् आचरत्। मृगं प्रति सः उवाच—"हे मृग, जानासि किं मैथिलीं मृगनयनां? सा मृगदृष्टिः मृगैः सह स्यात्।" गजं प्रति—"यदि तां गजराजसदृशोरूः अपश्यः, तां जानासि इति मे रोचते; शंस मे, गजश्रेष्ठ।" व्याघ्रं प्रति—"यदि तां चन्द्रमुखीं प्रियताम् अपश्यः, निर्भयः मैथिलीं शंस मे।" "किं धावसि, प्रिये? नूनं दृष्टा असि, पद्मलोचने। वृक्षान्तरितया आत्मानं कृतवती, किमर्थं न प्रतिवदसि?" "तिष्ठ, तिष्ठ, सुन्दरी; मयि दया नास्ति ते। नात्यर्थं हास्यशीलासि, किमर्थं मां न पश्यसि?" "पीतवाससा प्रकाशिता असि, शुभे; धावन्त्या अपि दृष्टासि मया। यदि स्नेहः अस्ति, तिष्ठ।" "नूनं सा सस्मिताभरणा न बाधिता; दुःखं प्राप्ता सती मां न त्यजेत्।" "स्पष्टं, सा रक्तैः पिशाचैः भक्षिता, मम प्रियतमा, मत्तो वियुक्ता, अंगानि विदारितानि।" "नूनं सा सुन्दरदन्ताधरा, सुरस्मिता, सुकर्णाभरणा, पूर्णचन्द्रसदृशमुखी, निगीर्णा, तेजः नष्टम्।" "सा सुवर्णकान्ति-कण्ठा, हारभूषिता, कोमला, रुदती प्रिया, चम्पकसदृशकण्ठा, भक्षिता।" "नूनं तस्याः कोमलशाखासदृशे, कम्पमानाङ्गुले, कङ्कणभूषिते, भुजे निगृहीते, भक्षिते।" "सा बालिका मत्तो वियुक्ता, पिशाचैः भक्षिता, यथा परित्यक्तः पन्थानुगः, स्वजनैः परिवृता अपि।" "लक्ष्मण, महाबाहो, पश्यसि किम् क्वचित् प्रियताम्? क्व गता त्वम्, सौमित्रे, कोमले सीते?" इति पुनः पुनः विललाप। एवं विलपन् रामः वनात् वनं धावन्, कदाचित् शीघ्रं, कदाचित् क्लान्त्या पतन् विचचार। कदाचित् प्रियतमा-अन्वेषणपरायणः सः उन्मत्तवत् दृश्यते स्म, शीघ्रं च निरुद्दिश्य च वनानि, नदीनि, पर्वतानि, निर्झराणि, वनान्य् अपि विचचार। ततः महद् वनं व्याप्य, सर्वत्र मैथिलीं अन्विष्य, आशां सन्दिग्धां कृत्वा, पुनः प्रियतमा-अन्वेषणे यत्नं अकरोत्। इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, एकषष्टितमः सर्गः शृणु। रामः तु, दशरथनन्दनः, आश्रमं रिक्तं दृष्ट्वा, पलाशशालां शून्यां, आसनानि विकीर्णानि अपि अपश्यत्। तत्र वैदेहीं अदृष्ट्वा, सर्वत्र अन्विष्य, रामः सुचारु-बाहू आलिङ्ग्य रुरोद। "क्व वैदेही, लक्ष्मण? इतः किम् गतवती? केन मे प्रिया हृता वा, केन वा भक्षिता?" इति सौमित्रिं पप्रच्छ। "यदि त्वं मां वने वृक्षान्तरितया विहस्य परिहासं कर्तुम् इच्छसि, पर्याप्तं तव हास्यं अद्य; मम दुःखितस्य समागच्छ।" "ये मृगशावाः, येषु त्वं स्नेहेन क्रीडितवती, ते त्वया विना, सौम्यलोचने, इह उपविष्टाः, त्वां स्मरन्ति।" "सीतया विना अहं न जीवितुं शक्नोमि, लक्ष्मण; सीता-अपहृत्याः दुःखेन महान् शोकः मां व्याप्नोति।" "नूनं परत्र महात्मा पिता मां द्रक्ष्यति; व्रतं कृत्वा, कथं त्वं, लक्ष्मण, मया नियुक्तः?" एवं रामः शोकातुरः, प्रियतमा-वियोगेन संतप्तः, वनं वनं विचरन्, वृक्षान् पशून् च पृच्छन्, दुःखेन विलपन्, मैथिलीं अन्विष्य, पुनः पुनः प्रयत्नं अकरोत्।