वनं तत् तु शोकविलीनवृक्षं, म्लानपुष्पमृगद्विजं, विरक्तभूतयक्षरक्षसं, शून्यमिव दृश्यते स्म। तत्र रामः तपोवनं प्रविश्य, विकीर्णचर्मदर्भसंस्तरणं, विप्रविद्धासनं च विलोक्य, पुनः पुनः विललाप। सः विषण्णचित्तः चिन्तयामास—"सा नूनं हृता, हता, नष्टा, वा भक्षिता; अथवा भीता गहने वने प्रच्छन्ना, अथवा शरणं प्राप्ता। अपि वा पुष्पफलार्थिनी, पद्मिनीं वा सरितं वा गत्वा जलार्थिनि सा गता इति।" सर्वतो वनं परिश्रान्तः अपि, प्रियतमानां न ददर्श; शोकेन रक्तलोचनः, सः श्रीमान् प्रमत्तवत् विचचार। वृक्षाद् वृक्षं, पर्वतान् नदीन् च परिभ्रमन्, रामः दुःखशोकसागरे निमग्नः विलपन् विचचार। सः कदम्बवृक्षं समुपेत्य सस्नेहम् अपृच्छत्—"हे कदम्ब, कदम्बप्रिया मम प्रिया त्वया दृष्टा वा? यदि जानासि, तां सुमुखीं जानकीं निवेदय।" ततः बिल्ववृक्षं प्रति—"यदि सा मृदुपल्लवसदृशी पीतवस्त्रधारिणी तव दृष्टा, तां मे निवेदय, या बिल्वफलसदृशस्तन्या अस्ति।" पुनः अर्जुनवृक्षं प्रति—"हे अर्जुन, अर्जुनप्रियां जानकीं जीवतीं वा मृतां वा मे निवेदय।" वृक्षान् निरीक्ष्य प्रोक्तवान्—"नूनं वृक्षा मैथिलीं जानन्ति, या स्थूलोरु, या लतापत्रपुष्पसमृद्धः अयम् उज्ज्वलति। यथा त्वं भ्रमरैः स्तूयसे, तथा तिलकप्रियां तिलकवृक्षो जानाति।" अशोकवृक्षं प्रति सः विललाप—"हे अशोक, दुःखहर, दुःखितं मनो मम शोकितं कुरुष्व; शीघ्रं प्रियां दर्शयित्वा तव नाम यथार्थं कुरु।" तलवृक्षं, जम्बुवृक्षं, कर्णिकारवृक्षं च सः पृच्छति—"यदि सा तव दृष्टा, या तल्प्रतिमस्तन्या, या जाम्बूनदसदृशवर्णा, या कर्णिकारप्रियं, तां निवेदय।" ततः आम्र, निप, महाशाल, पनस, कुरव, धव, दाडिमवृक्षेषु सः प्रियतमानां विचिन्वन् अगच्छत्। पुनः बकुल, पुन्नाग, चन्दन, केतकवृक्षान् अपृच्छत्, प्रमत्तवत् विचरन्। मृगान् प्रति सः—"हे मृगाः, मृगनयनां मैथिलीं जानाथ वा? सा मृगदृशा भवेत् मृगैः सह।" गजं प्रति—"यदि सा गजोरु तव दृष्टा, तां निवेदय।" व्याघ्रं प्रति—"यदि सा मम प्रिया तव दृष्टा, निर्भयः मैथिलीं निवेदय।" पुनः सः प्रियतमानाम् इव दृष्ट्वा—"किं धावसि प्रिये? नूनं दृष्टासि, वृक्षान्तरगता मां न प्रतिवदसि किम्?" इति विललाप। "तिष्ठ, तिष्ठ, सुश्रोणि! मयि दयालुः नासि; हासप्रियत्वं न ते युक्तम्, कथं मां न पश्यसि?" इति पुनः। "पीतवस्त्रेण प्रकाशिता त्वं, शुभे! धावन्त्यपि दृष्टासि; यदि स्नेहः अस्ति, तिष्ठ। सा सुमुखी नूनं नापराध्यति; क्लेशं प्राप्य, मां न वर्जयेत्।" पुनः—"नूनं सा राक्षसैः भक्षिता, मम प्रिया, छिन्नाङ्गी, वियुक्ता। या सुमुखी, सुस्मिता, चारुदंष्ट्रा, चारुनासा, सुकुण्डला, पूर्णचन्द्रनिभमुखी, सा भक्षिता, तेजो नष्टम्। या सुवर्णकण्ठी, कण्ठे हारयुक्ता, रोदित्री, सा सुकण्ठी भक्षिता। या मृदुस्पर्शबाहु, कङ्कणयुक्ता, कम्पमानाङ्गुली, सा पीडिता।" "सा विना मां, राक्षसैः भक्षिता, परित्यक्ता इव पन्थानं, स्वजनसमाकीर्णापि।" इति विलपन् रामः लक्ष्मणं प्रति—"लक्ष्मण, महाबाहो, प्रियतमानां पश्यसि कुतः? को वा तां हृतवान्, को वा भक्षितवान्?" इति पुनः पुनः विललाप। एवं विलपन्, वनाद् वनं धावन्, कदाचित् शीघ्रं, कदाचित् श्रान्तः पतन्, प्रियतमानां विचिन्वन्। क्वचित् एकचित्तः, प्रमत्तवत्, शीघ्रं, आकस्मिकं, वनानि, नदीन्, गिरिं, निर्झराणि, काननानि च विचरन्, सः महद् वनं सर्वतः परिभ्रम्य मैथिलीं अन्वेष्टुं पुनः प्रियतमानां यत्नेन अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते, अरण्यकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः प्रवृत्तः। तत्र रामः दशरथात्मजः शून्यं आश्रमं दृष्ट्वा, तृणशय्यां रिक्तां, विकीर्णासनं च ददर्श। वैदेहीं तत्र न दृष्ट्वा, सर्वत्र अन्विष्य, शोकार्तः, सुमधुरभुजौ गृहीत्वा आक्रन्दयामास। "क्व वैदेही, लक्ष्मण? कुतः सा गता? केन वा हृता, केन वा भक्षिता?" इति सौमित्रिं पप्रच्छ। "यदि त्वं माम् उपहसितुम् इच्छसि, वृक्षान्तरगता सन्, पर्याप्तं हास्यं ते; दुःखितं मां प्रति आगच्छ।" इति सीतां प्रति विललाप। "ये मृगाः, येषु त्वया क्रीडितम्, ते त्वद्वियोगात् दुःखिता इव स्थिता, त्वां चिन्तयन्ति।" इति पुनः। "लक्ष्मण, सीतावियोगेन अहं जीवितुं न शक्नोमि; सीताहरणदुःखेन सम्प्रयुक्तः अस्मि।" इति सः शोकार्तः पुनः पुनः विललाप।