रामः धनुष्काण्डं समाकृष्य शरं संधाय तं राक्षसं शीघ्रवेगेन बाणेन विव्याध। तदा स मायाम् उत्सृज्य, कम्पितस्वरः, भूषणैः भूषितबाहुः स राक्षसः स्वस्वरूपे प्रकटितः। मम बाणाभिहतः स राक्षसः, दुःखपूर्णया वाचा, भीषणं क्रोशन्, दूरात् माम् आह्वयत्—यस्य शब्देन त्वं मैथिलीं परित्यज्य अत्र आगतः। श्रीमद्वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः श्रोतव्यः। रामः शीघ्रं गच्छन्, तस्य वामाक्षि स्पन्दितम्, स पपात, कम्पमानः बभूव। पुनः पुनः तानि अमंगलानि निरीक्ष्य, सदा "सीता कुशला भवेत्" इति वदन् अभवत्। स शीघ्रं धावन्, सीतादर्शनकाङ्क्षया, तत्र आगत्य, तं विहीनं वासं दृष्ट्वा, अतिविषण्णः अभवत्। रघुनन्दनः त्वरया इव विचरन्, आश्रमभूमौ सर्वत्र निरीक्ष्य, शीघ्रं विचकर्ष। पश्यन् तु तां पत्रशालां, या सीतया रहिता, शोभाविहीना, भग्ना, शिशिरकाले पद्मवनं यथा, तां दृष्ट्वा शोकमग्नः अभवत्। वृक्षाः अपि शोकाकुलाः इव, पुष्पैः मृगैः पक्षिभिः च शोभाशून्याः, प्रेतात्मनिवृत्तिवत्, तत्र आश्रमे शून्यता बभूव। आश्रमं विकीर्णचर्मदर्भं, उपवेशनं च व्यत्यस्तम् दृष्ट्वा, रामः पुनः पुनः विललाप। "सा नीताऽपि, हता वा, नष्टा वा, भक्षिता वा, भीता वा, वनं प्रविष्टा वा, गूढा वा," इति चिन्तयन्। "पुष्पफलार्थिनी वा, पद्मिन्याः वा, वा जलार्थिनी नदीं गताऽपि," इति अपि विचारयन्। सर्वशक्त्या वनं अन्वेष्टुम् अपि, प्रियतमा न अदृश्यत्; शोकात् अस्रुपूर्णलोचनः, रामः प्रमत्त इव विचचार। वृक्षात् वृक्षं, पर्वतसरित्सु च, धावन्, शोकसागरमग्नः रामः विलपन् विचरन्। "हे कदम्बवृक्ष, त्वं मम प्रियतमा, कदम्बप्रियाम्, अपश्यः किम्? जानासि चेत्, सुन्दरमुखीं सीतां निवेदय।" "यदि दृष्टा त्वया सा नवपल्लवसदृशा, पीतवस्त्रधारिणी, हे बिल्ववृक्ष, तस्याः बिल्वफलसदृशस्तनयुगलां मे कथय।" "वा, हे अर्जुनवृक्ष, मे प्रियतमा अर्जुनप्रियाम् अदृष्ट्वा, जीवति वा न वा जनकात्मजा?" "नूनं वृक्षाः जानन्ति मैथिलीं, यस्याः जानुप्रदेशः स्थूलवृक्षसदृशः; अयं लता-पत्र-पुष्पसमृद्धवृक्षः शोभते।" "यथा त्वं मधुकरैः संस्तूयसे, तथा अयं तिलकवृक्षः नूनं तिलकप्रियाम् जानाति।" "हे अशोकवृक्ष, दुःखनाशक, शोकाकुलं मम मनः त्वदनुग्रहेण शीघ्रं प्रियतमा दर्शय, स्वनाम सत्यं कुरु।" "यदि दृष्टा त्वया तला-सदृशस्तनयुगला, हे तलवृक्ष, दयां यद्यस्ति, तां सुन्दरीं निवेदय।" "यदि दृष्टा त्वया जाम्बूनदवर्णा, हे जम्बुवृक्ष, मे प्रियतमा, तां सन्देहं विना निवेदय।" "हे कर्णिकारवृक्ष, स्फीतपुष्पित, यदि दृष्टा त्वया धर्मपत्नि कर्णिकारप्रियाम्, तां निवेदय।" रामः ततः आम्र, निप, महाशाल, पनस, कुरव, धव, दाडिमवृक्षान् अपि गत्वा, तेषु निरीक्ष्य अपि, तत्र तत्र विचचार। ततः वनं विचरन्, बकुल, पुन्नाग, चन्दन, केतकवृक्षान् अपि पृच्छन्, प्रमत्तवत् बभूव। "वा, हे मृग, जानासि किं मैथिलीं, मृगाक्षीं, मृगदृष्टिं, या मृगैः सह वर्तते?" "हे गजेन्द्र, यदि दृष्टा त्वया सा गजोरु, तां जानासि इति मे विश्वासः; निवेदय।" "हे व्याघ्र, यदि दृष्टा त्वया सा प्रियतमा, शशांकमुखी, मैथिलीं निवेदय; त्वं न भीतः भव।" "कुतः धावसि, प्रिये? नूनं दृष्ट्वा त्वं, हे कमललोचने, वृक्षान्तरितया आत्मानं गुह्यसि; मम वचनं न प्रत्युत्तरयसि किम्?" "तिष्ठ तिष्ठ, सुन्दरी, त्वं मयि दया न करोति; त्वं न हास्यशीलाऽसि; किमर्थं मां त्यजसि?" "पीतवस्त्रेण त्वं प्रकाशिता, शुभाङ्गि; धावन्ती अपि दृष्टाऽसि मया; यदि स्नेहोऽस्ति, तिष्ठ।" "नूनं सा सुमुखी न बाधिता; सा दुःखभागिनी मां यथोचितं न वर्जयेत्।" "स्फुटं सा युवती राक्षसैः भक्षिता; मम प्रियतमा, मम वियोगेन, अंगविच्छिन्ना।" "नूनं तस्याः मुखं, शुभदन्तं, शुभोष्ठं, सुकर्णाभरणं, पूर्णचन्द्रसदृशं, भक्षितं, तेजो हृतम्।" "तस्याः कण्ठः, चम्पकसदृशः, हारविभूषितः, मन्दः, रुदती, सा सुन्दरी भक्षिता।" "नूनं तस्याः बाहू, नवपल्लवसदृशौ, कम्पमानाङ्गुली, कङ्कणैः भूषितौ, ग्रहीत्वा भक्षितौ।" "सा युवती, मया वियुक्ता, राक्षसैः भक्षिता; सवयंजनसमूहवद् परित्यक्ता, भक्षिता।" "हे लक्ष्मण, महाबाहो, कुत्रापि मम प्रियतमा दृश्यते वा? हे प्रिये, क्व गतासि, सौम्ये सीते?"—इति पुनः पुनः विलपन्। एवं विलपन्, रामः वनात् वनं धावन्, कदाचित् शीघ्रं विचरन्, कदाचित् श्रमात् पतन्। कदा अपि केवलं प्रियतमा अन्वेष्टुं प्रवृत्तः, प्रमत्तवत्, वनं, नदीं, पर्वतान्, पर्वतानदीः, काननानि च शीघ्रं च निरुद्देश्यं च विचरन् दृष्टः।