रामः तदा लक्ष्मणं प्रति उवाच—"स मारीचो राक्षसः मम बाणेन निहतः, यः मृगस्वरूपधारी मुनिवासात् मां अपसारयित्वा आकृष्टवान्। अहं धनुः संनह्य शीघ्रं बाणं सन्धान्य तम् आहतवान्; तदा स मायाम् उत्सृज्य स्वरः क्लिष्टः अभवत्, स च राक्षसः भूषणैः भूषितबाहुः स्वस्वरूपे प्रकटितः। मम बाणदाघातेन सः दुःखार्तस्वरेण भीमं क्रोशन् दूरात् माम् आह्वयत्—येन त्वं मैथिलीं त्यक्त्वा अत्र आगतः।" एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते अरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र रामः शीघ्रं धावन् यदा गच्छति, तदा तस्य वामं नेत्रं स्पन्दमानम्, स च पपात कम्पितः चाभवत्। पुनः पुनः तानि पापानि निमित्तानि दृष्ट्वा सः चिन्तयामास—"सीता कुशलिनी अस्तु।" इति। सः शीघ्रं सीतां द्रष्टुम् उत्सुकः सन् आश्रमं प्राप्तवान्; तत्र तं शून्यं वासं दृष्ट्वा महान् शोकः अभवत्। रघुनन्दनः तत्र तत्र शीघ्रं धावन् आश्रमभूमिं सर्वत्र निरीक्ष्य विचिन्वन् च। सः पर्णशालां सीतया हीनां शोभाहीनां, पतितां शरद्व्यत्यस्तां पद्मसरोवरमिव, दृष्टवान्। तत्र वृक्षाः इव रुदन्तः, पुष्पैः मृगैः पक्षिभिः च शुष्कैः, तत् स्थलम् उन्मनुष्यगणैः परित्यक्तं शून्यम् अभवत्। रामः तत्र चर्मदर्भैः विकीर्णैः, परिवृत्तासनैः च आश्रमं दृष्ट्वा पुनः पुनः विलपितवान्। सः चिन्तयामास—"सा नूनं अपहृता, हता, वा नष्टा, वा भक्षिता; अथवा भीता सन्निहिते वने गुप्ता वा। पुष्पफलार्थं गतवती, पद्मसरोवरं वा, नदीं वा जलार्थिनी गतवती?" इति। एवं वनं सम्यक् अन्वेष्य अपि प्रियाम् अलभमानः, शोकदुःखसमन्वितः, रक्तलोचनः, प्रमत्त इव विचरामास। सः वृक्षाद् वृक्षं, पर्वतान् नदीन् च धावन्, विलपन्, शोकसागरमग्नः रामः अचेष्टत। "हे कदम्बवृक्ष, कदम्बप्रियां मम प्रियतमानां दृष्टवान् किम्? यदि जानासि, मम प्रियतमा सीता या सुन्दरमुखी, तस्याः वद। हे बिल्ववृक्ष, यदि सा तव दृष्टा या नवपल्लवसमा, पीतवस्त्रा, बिल्वफलसदृशस्तनी, तस्याः वद। हे अर्जुनवृक्ष, अर्जुनप्रियां जानकीं जीवतीं वा मृतां वा दृष्टवान् किम्? नूनं वृक्षाः जानन्ति मैथिलीं या स्थूलोरु, एष वृक्षः लतापत्रपुष्पैः शोभमानः अस्ति।" "यथा त्वं मधुभिः स्तूयसे, हे सुमहावृक्ष, तथा एष तिलकवृक्षः नूनं तिलकप्रियां जानाति। हे अशोकवृक्ष, शोकनाशन, मम मनः शोकग्रस्तम्; शीघ्रं सत्यं कुरु, प्रियतमानां दर्शय। हे तालवृक्ष, यदि सा तालफलसदृशस्तनी दृष्टा, दयां यदि जानासि, तस्याः वद। हे जम्बुवृक्ष, या जम्बूनदस्वर्णसदृशदीप्तिः, यदि जानासि, मम प्रियतमानां वद। हे कर्णिकारवृक्ष, कर्णिकारप्रियां धर्मचारिणीं दृष्टवान् किम्?" एवं रामः आम्र, निप, महाशाल, पनस, कुरवक, धव, दाडिमवृक्षान् प्रति गत्वा तत्र तत्र निरीक्ष्य विचिन्वन्। ततः सः बकुल, पुन्नाग, चन्दन, केतकादीन् अपि प्रश्नन्, उन्मत्तवत् वनं विचरामास। "हे मृगाः, मम प्रियतमा या मृगनयना मैथिली, सा भवत्सु अस्ति किम्? हे गजेन्द्र, या स्थूलोरु, सा दृष्टा किम्? हे व्याघ्र, या चन्द्रमुखी मैथिली, निर्भयः सन् तस्याः वद।" रामः पुनः विलपन् उवाच—"किं धावसि प्रिये? नूनं दृष्टा त्वम्, हे कमललोचने, वृक्षान्तरितया मा तुष्णीं भूः। स्थेहि, स्थेहि सुश्रोणि, त्वं मयि दया न करोति, त्वं न हासप्रियासि, किमर्थं मां त्यजसि? पीतवस्त्रया त्वया प्रकाशिता असि, त्वं धावन्ती अपि दृष्टासि, यदि स्नेहः अस्ति तिष्ठ।" "सा प्रियतमा नूनं न बाधिता, क्लेशमुपगता सा मां न वर्जयेत्। नूनं सा राक्षसैः मम वियोगे प्रियतमा भक्षिता, अंगानि विदारितानि। सा सुन्दरदन्तोष्ठी, सुरसुग्रीवा, मनोज्ञकुण्डला, पूर्णचन्द्रनिभमुखी, नष्टदीप्तिः अभवत्। सा कान्तकण्ठा, चम्पककान्तिसदृशी, हारभूषिता, कृशा, रुदती, प्रियतमा भक्षिता। नूनं तस्याः कोमलतरुशाखासमा भुजद्वयं, कम्पमानतलम्, कङ्कणैः भूषितम्, हृतम् भक्षितम्। सा कन्या मया वियुक्ता, राक्षसैः एव भक्षिता, संगतानां मध्ये परित्यक्ता इव विहगैः।" रामः लक्ष्मणं प्रति पुनः पुनः आक्रोशत्—"हे महाबाहो लक्ष्मण, प्रियतमानां क्वापि पश्यसि किम्? हे प्रिये, क्व गतासि कोमले सीते? हे सीते!" इति। एवं विलपन् रामः वनाद् वनं धावन्, कदाचित् शीघ्रं विचरामास, कदाचित् क्लान्तः पतन्, दुःखार्णवे निमग्नः, शोकवशात् उन्मत्तवत् विचरन्, प्रियतमानां सीतां अन्वेष्टुम् उद्यतवान्।