एवं मया संबोधिते सा वैदेही, मोहिता चेतसा, अश्रूणि मुमोच दुःखिता च मम कठोराणि वचनानि अब्रवीत्। सा उवाच—"तव मयि भावः सर्वथा पापमयः; भ्रातृव्यये त्वं मां न प्राप्स्यसि। भरतस्य संकेतात् त्वं रामं अनुसृत्य, तस्य आर्तरवतः शब्दं शृण्वन्ती अपि, तत्र न गच्छसि। त्वं च्छन्नशत्रुरिव स्वार्थहेतोः मामनुसरन्, राघवस्य अहितं चिन्तयन्, तस्मात् तं नोपसर्पसि।" एवं वैदेह्या उक्तः सौमित्रिः लक्ष्मणः, कोपात् रक्तलोचनः, कम्पिताधरः, कुटीम् उत्ससर्ज। तस्यैवं भाषमाणे सौमित्रौ, रामः शोकविह्वलः, मोहग्रस्तः, उवाच—"सुमृदुर्भव, त्वं सीताम् विना अत्र आगतः, एष दोषः कृतः। त्वं जानन् अपि यत् अहम् राक्षससंयुगे समर्थः अस्मि, क्रुद्धया स्त्रिया दुष्टवचनैः प्रेरितः मैथिलीम् परित्यज्य अत्र आगतः। अहम् त्वया न तुष्टः, यतः क्रुद्धया स्त्रिया तीक्ष्णवचनं श्रुत्वा मैथिलीं परित्यज्य अत्र आगतः। वस्तुतः सीतायाः प्रेरणया क्रोधवशात् मम आज्ञां नान्वगाः। सः राक्षसः मम बाणेन निहतः—यः मृगस्वरूपः कुट्याः दूरं मां निनाय। धनुः संधाय, शरं निष्क्षिप्य, तं शीघ्रबाणेन ताडितवान्; सः मायाम् उत्सृज्य, कम्पितस्वरः, कङ्कणभूषितः राक्षसः प्रकटितः। मम बाणार्पितः सः दुःखार्तस्वरेण दूरात् भीषणं व्याहरत्—यस्य शब्देन त्वं मैथिलीं परित्यज्य अत्र आगतः। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, अरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः। रामः त्वरमाणः गच्छन्, वामाक्षि कम्पमानः, स्खलितपदः, स कम्पमानः अभवत्। तानि पुनः पुनः अमंगलानि लक्षयन्, "सीता शुभा अस्तु" इति पुनः पुनः उवाच। शीघ्रम् अभिकाङ्क्षन् सीतादर्शनाय, सः आगतः; तत्र शून्यां कुटीं दृष्ट्वा, महता शोकसम्बाधेन पीडितः अभवत्। रघुनन्दनः शीघ्रं सर्वतः आश्रमपरिसरे विचरन्, सर्वत्र चक्षुषा अन्वेषयन् अभवत्। सः पत्रशालां सीताविहीनाम् अपश्यत्—शोभाविहीनाम्, भग्नाम्, शिशिरकाले पद्मसरः इव नष्टाम्। वृक्षाः अपि शोकाकुलाः इव, पुष्पाणि, मृगाः, विहङ्गमाः च विवर्णाः, तदाश्रमं शून्यम्, वनदेवताभिः परित्यक्तम्। तत्र चर्मणां कुशानां च विकीर्णानि, प्रकीर्णासनं च दृष्ट्वा, पुनः पुनः विलपन् अभवत्। "सा नीताऽथवा हता, अथवा नष्टा, अथवा भक्षिता; भीता वा कदाचित्, वनम् प्रविष्टा वा।" "सा पुष्पाणि फलं वा संग्रहयितुम् गताऽथवा, पद्मिनीं वा, नद्याः जलार्थिनी वा गताऽथवा।" सः सर्वतो वनं परिश्रान्तः अपि, प्रियतमा नालभ्य, शोकार्तः रक्तलोचनः, प्रमत्त इव विचचार। सः वृक्षात् वृक्षं, गिरिं नद्यः च, धावन्, शोकार्णवे निमग्नः, विलपन्, रामः विचचार। "हे कदम्ब, त्वया कदाचित् दृष्टा मदीया प्रिया या कदम्बप्रियंति? यदि जानासि, तां सीतां, सुन्दरवदनाम्, शंस। यदि दृष्टा सा, कोमलपत्रसदृशी, पीतवासिनी, हे बिल्व, या बिल्वफलवक्षः, तां मे कथय। वा, हे अर्जुन, या अर्जुनप्रियंति, सा जानक्यः काचिद् जीवति वा न वा, मे कथय। नूनं वृक्षाः जानन्ति मैथिलीं या स्थूलोरु, अयं लतापुष्पपत्रसमृद्धः वृक्षः शोभते। यथा त्वं मधुकरैः संस्तूयसे, तथा अयं तिलकवृक्षः अपि तिलकप्रियां जानाति। हे अशोक, शोकार्तहर, मम मनः शोकग्रस्तम्; त्वरया सत्यनामत्वं कुरु, मम प्रियतमानां दर्शय। यदि दृष्टा सा, तालफलवक्षः, हे ताल, करुणया यदि, तां सौम्यां कथय। यदि दृष्टा सा, जाम्बूनदसदृशप्रभा, हे जम्बु, यदि जानासि, तां मम प्रियां, न संशयं शंस। आः, हे कर्णिकार, शोभनपुष्पित, यदि दृष्टा सा धर्मपत्नी या कर्णिकारप्रियंति, तां मे कथय। रामः महाकीर्तिः आम्र, निप, शाल, पनस, कुरवक, धव, दाडिमवृक्षान् प्रति गतः, तेषु अन्वेषयन्। पुनः, वनं विचरन्, बकुल, पुन्नाग, चन्दन, केतकवृक्षान् पृच्छन्, प्रमत्तवत् अभवत्। वा, हे मृग, जानासि किं मैथिलीं मृगनयनां? सा सुश्रोणी मृगदृष्टिः मृगैः सह वा अस्ति। हे गज, यदि दृष्टा सा, गजस्कन्धोरु, त्वया ज्ञायते, तां मे शंस, हे महागज। हे व्याघ्र, यदि दृष्टा सा, मुखचन्द्रा मम प्रिया, मैथिलीं मे शंस, त्वं मा भीतः। किं त्वं धावसि, प्रिये? नूनं दृष्टा असि, हे कमललोचने। वृक्षान्तरगता, किमर्थं न प्रतिवदसि? तिष्ठ, तिष्ठ, हे सुश्रोणि; त्वं मयि अनुकम्पा नास्ति। त्वम् न अतिक्रोधिनी, किमर्थं मां परित्यजसि?