लक्ष्मणं प्रति शान्तिं समुपदिश्याहम् अवोचम्— "अलम् एतेन विकारेण, शान्तः भव, चिन्तारहितः च। त्रिषु लोकेषु नास्ति कश्चन पुरुषः यो राघवं समरे विजेतुं शक्तः। जातः वा, अजः वा, न कश्चन तं समरे निर्जेतुं समर्थः; सुरैः अपि इन्द्रमुख्यैः सह राघवः युद्धे दुर्जयः।" इति मया उक्तः वैदेही, मोहितचित्ता, अश्रूणि मुमोच, मां चेदम उवाच कठोरं वचनम्— "त्वत्तः मम भावः सर्वथा पापः; भ्रातेः नष्टे त्वं मां न प्राप्स्यसि। भरतस्य संकेतात् त्वं रामानुगः, सः आर्तस्वरं कृत्वा अपि त्वं तस्य समीपं न गच्छसि। त्वं गूढशत्रुः, स्वार्थे मम अनुगः, राघवस्य अहितं इच्छसि, तस्मात् तं न समीपगः।" एवं वैदेह्या उक्तः लक्ष्मणः क्रोधात् रक्तलोचनः, कम्पिताधरः, आश्रमं त्यक्त्वा निर्गतः। तदा सौमित्रिणा एवं उक्तः रामः शोकसंविग्नः, मोहग्रस्तः, उवाच— "सौमित्रे, त्वं इह विना तया आगतः, एष दोषः कृतः। त्वं जानन् अपि राक्षससंरक्षणे मम समर्थतां, मैथिलीं त्यक्त्वा, कोपवशात्, इह आगतः। न अहं तव तुष्टः, यः क्रुद्धायाः स्त्रियाः तीक्ष्णवचनं श्रुत्वा मैथिलीं परित्यज्य आगतः। वस्तुतः, सीतायाः प्रेरितः, कोपवशात्, मम आज्ञां न अन्वगाः। सः राक्षसः, मृगरूपधारी, येन मम आश्रमात् दूरं नीतः, मम बाणेन निहतः। धनुः संधाय, शीघ्रं बाणं क्षिपन्, तम् आहतवान्; सः मायाम् उत्सृज्य, कम्पितस्वरः, भुजभूषणभूषितः राक्षसः प्रकटितः। मम बाणेन आहतः, सः दुःखार्तस्वरेण दूरात् भीषणं निनादं कृत्वा माम् आह— तेन कारणेन त्वं मैथिलीं त्यक्त्वा अत्र आगतः।" एवं समाप्य सर्गः श्लाघ्ये वाल्मीकि रामायणे, अरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः श्राव्यः। ततः रामः शीघ्रं धावन्, तस्य वामनेत्रं कम्पितम्, पदे पतन्, कम्पनं च समुपजग्मे। पुनः पुनः तानि अमंगलानि दृष्ट्वा, "सीता कुशलिनी भवेत्" इति पुनः पुनः उवाच। त्वरितः, सीतां द्रष्टुम् उत्सुकः, आगच्छन्, शून्यं वासगृहं दृष्ट्वा, गाढं चिन्तां जगाम। रघुनन्दनः शीघ्रं समन्तात् आश्रमभूमौ विचरन्, सर्वत्र पश्यन्, भ्रान्तः। तत्र पत्रशालां सीतावर्जितां, सौन्दर्यहीनां, क्षीणां, शिशिरे पद्मवनं यथा, दृष्ट्वा। वृक्षा इव अश्रुप्रपातिनः, पुष्पमृगद्विजा मलिनाः, तद् देशः शून्यः, वनदेवताभिर् त्यक्तः इव बभूव। आश्रमं चर्मदर्भसमाकीर्णं, विपरीतासनं दृष्ट्वा, पुनः पुनः विललाप। "सा नूनं हृता, वा हता, नष्टा, वा भक्षिता; भयभीता, वा, वनं प्रविष्टा, वा, स्वयम् अपि तत्र शरणं गता। पुष्पफलार्थं, वा, पद्मवनं, वा, नदीं वा, जलार्थिनी गता इति।" इति चिन्तयन्, यत्नेन सर्वं वनं अन्वेष्य, न प्राप्नोति प्रियतमां; शोकात् रक्तलोचनः, श्रीमान् उन्मत्तवत् विचचार। वृक्षान् वृक्षान्, पर्वतान्, नदीन् च परिधावन्, रामः दुःखशोकसागरे निमग्नः विलपन् विचरन्। "हे कदम्बवृक्ष, कदम्बप्रियां मम प्रियतमां दृष्टवान् किम्? जानासि चेत्, वद सीतां, यस्या मुखं सुन्दरम्। यदि दृष्टवान् त्वं ताम्, कोमलपत्रसदृशीम्, पीतवस्त्रधारिणीं, हे बिल्ववृक्ष, वद तां, यस्याः स्तनौ बिल्वफलोपमौ। अथवा, हे अर्जुनवृक्ष, वद मम प्रियतमां, अर्जुनप्रियां, जानकीं जीवतीं वा, मृतां वा। नूनं वृक्षा जानन्ति मैथिलीं, यस्याः ऊरू वृक्षशाखोपमौ; अयं वृक्षः लतापत्रपुष्पसमृद्धः शोभते। यथा त्वं भ्रमरैः स्तूयसे, हे महावृक्ष, एवं तिलकवृक्षः अपि तिलकप्रियां जानाति।" "हे अशोकवृक्ष, शोकार्तिहर्तर्, मम मनः शोकसंतप्तम्; शीघ्रं तव नामार्थं साधय, प्रियतमा दर्शय। यदि दृष्टवान् त्वं तां, तालफलसदृशस्तनां, हे तालवृक्ष, वद तां शोभनां, यदि मयि दया अस्ति। यदि दृष्टवान् त्वं तां, जाम्बूनदस्वर्णसदृशवर्णां, हे जम्बुवृक्ष, यदि जानासि, मम प्रियतमां, अविलम्बं वद। अहो, कर्णिकारवृक्ष, सुमनोहरपुष्पितः, यदि दृष्टवान् त्वं धर्मचारिणीं, कर्णिकारप्रियां, वद।" रामः, महात्मा, आम्र, निप, महाशाल, पनस, कुरवक, धव, दाडिमवृक्षेषु सन्दर्शयन् विचरन्, तान् अपि निरीक्ष्य। ततो वनं विचरन्, बकुल, पुन्नाग, चन्दन, केतकवृक्षान् अपि पृच्छन्, उन्मत्तवत् बभूव। "वा, हे मृग, जानासि किम् मैथिलीं, मृगशावनेत्रां? सा मृगलोचना मृगैः सह भवति इति मन्ये।" "हे गज, यदि दृष्टवान् त्वं तां, यस्याः ऊरू गजराजसदृशौ, त्वं तां जानासि; वद, हे गजेन्द्र।" "हे व्याघ्र, यदि दृष्टवान् मम प्रियतमां, यस्याः मुखं शशिसदृशम्, मैथिलीं निर्भयः वद; त्वं न भीतः भव।" एवं श्रीरामः शोकार्णवे निमग्नः, प्रियावियोगदुःखेन व्याकुलः, वनं वनं, वृक्षान् मृगान् पशून् च पृच्छन्, सीतां सर्वत्र अन्वेषयन्, विलपन्, उन्मत्तवत् विचचार।