रामः सौमित्रिं समुपेत्य सस्नेहमुवाच—"स्वेच्छया नाहं इह प्राप्तः, मैथिलीं परित्यज्य; तस्या उग्रवचनैः प्रेरितः अहम् इह आगतः। सा उच्चैः स्वरे ‘लक्ष्मण’ इति वृद्धोपालम्भनमिव आक्रोशयामास, तस्याश्च ‘रक्ष माम्’ इति वाक्यं मम श्रवणमगमत्। तव दुःखार्तं क्रन्दनं, मैथिलि, श्रुत्वा, सा भयभीता रुदती पुनः पुनः मां शीघ्रं गन्तुम् उपप्रेरयत्। तया प्रेरितः अहं पुनः पुनः गन्तुं प्रार्थितः, अहं तु मैथिलीं समाश्वासयन् इदं वचनमवदम्—‘नाहं कञ्चन राक्षसं पश्यामि, यः त्वां भययेत्; शान्ता भव, किञ्चिदपि इदृशं न कदापि जातम्। आर्यः किमर्थं तथा निन्दितं हीनं च ‘रक्ष माम्, सीते’ इति वदेत्, यः सुरानपि रक्षितुं समर्थः? कस्मात्, केन च, मम भ्रातुः स्वरः, भग्नया वाचा, ‘लक्ष्मण, रक्ष माम्’ इति उक्तः? ‘रक्ष माम्’ इति राक्षसेन भीतानया उक्तं वाक्यं, आर्ये, त्वां न संतापयेत्; एषा पापानां स्त्रीणां प्रवृत्तिः। अलमस्मिन्संमोहे; शान्ता भव, चिन्तामपि मा कुरु। त्रिषु लोकेषु नास्ति कश्चन यो राघवं रणाङ्गणे जेतुं शक्नुयात्। जातः अजश्च कश्चन तं समरे न विजेष्यति; राघवः देवैः सह सहस्राक्षेणापि अजेयः।" एवं उक्ता वैदेही, मोहिता मनसा, अश्रूण्युत्सृज्य मां तीक्ष्णं वचनमुवाच—"त्वया मयि पापमेव चिन्त्यते; भ्रातृवियोगे त्वं माम् न प्राप्स्यसि। भरतस्य संकेतात् त्वं रामानुगः, तस्य दुःखार्तस्य क्रन्दनं श्रुत्वापि न गच्छसि। त्वं गूढशत्रुः, स्वार्थमवलम्ब्य मामनुगच्छसि, राघवं हिंसितुमिच्छसि, तेन त्वं तस्य समीपं न यासि।" एवमुक्तो वैदेह्याः सौमित्रिः, क्रोधात् रक्तलोचनः, कम्पितोष्ठः, आश्रमं परित्यज्य निर्गतः। स च सौमित्रिं एवं उक्त्वा, रामः शोकेन मोहश्चाभिभूतः, व्यथितया वाचा उवाच—"सौमित्रे, त्वं हीनया तया इह आगतः, पापमकृत्स्। राक्षससंरक्षणे समर्थं मां विदित्वापि मैथिलीं परित्यज्य, कोपितायाः तीक्ष्णवचनात् आगतः। न त्वया अहं तुष्टः, यः मैथिलीं परित्यज्य, कोपिता स्त्रीवाक्यं श्रुत्वा आगतः। नूनं त्वं सीतया प्रेरितः, क्रोधवशात्, मम वचनं नान्वगाः। स राक्षसः मया बाणेन हतः—यो मृगरूपधारी आश्रमात् मां अपाकृष्य नीतवान्। धनुषि सन्धाय शरं निषङ्गात् निष्कास्य तं वेगेन ताडितवान्; स मायाम् उत्सृज्य, कम्पितया वाचा, किरीटी राक्षसः प्रकटितः। मम बाणाभिहतो दूरात् वेदनया कर्कशया वाचा मां आह्वयत्—यस्य कृते त्वं मैथिलीं परित्यज्य आगतः।" एवं श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे अरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः श्रोतव्यः। सौमित्रिः शीघ्रं धावन्, तस्य वामं नेत्रं स्पन्दितम्, रामः अपि व्यथितः, कम्पमानः, पादे पातितः। तानि पुनः पुनः अमङ्गलानि लक्षयन्, सदा ‘सीता सुरक्षितास्तु’ इति वदति स्म। शीघ्रं धावन्, सीतां द्रष्टुम् उत्सुकः, आगत्य, तां शून्यामाश्रमवासां दृष्ट्वा, गाढं शोकसंविग्नः अभवत्। रघुनन्दनः शीघ्रं सर्वतोऽपि आश्रमस्य भूमिमवलोकयन् अभ्यधावत्। स तां पत्रशालां सीताविहीनां, शोभाविहीनां, विनष्टां, शिशिरे पद्मसरोवरमिव, अपश्यत्। वृक्षाः अश्रूण्यिव मुञ्चन्ति, पुष्पाणि, मृगाः, पक्षिणः च शुष्काः, स्थलम् अपि शून्यम्, वनदेवताभिः परित्यक्तम् आसीत्। आश्रमं च, विकीर्णचर्मदर्भं, विपर्यस्तासनं दृष्ट्वा, रामः पुनः पुनः विललाप। "सा नीताऽथवा हता, नष्टा, वा व्याघ्रैर्वा भक्षिता; भीता, वा, कस्यचित् आश्रयं वा गता, वने च गूढा। पुष्पाणि वा फलानि वा संग्रहाय गता, वा, पद्मसरोवरं, वा, जलार्थिनी नदीं वा गता।" इति विचारयन्, स सर्वतो वने अन्वेषणं कृत्वापि, तां प्रियतमान् नापश्यत्; शोकेन रक्तलोचनः, श्रीमान् प्रमत्त इव विचचार। स वृक्षात् वृक्षं, पर्वतान् नद्यश्च, धावन्, रामः शोकार्णवे मग्नः, विलपन् विचरति स्म। "हे कदम्बवृक्ष, त्वं मम प्रियाम्, कदम्बप्रियाम्, दृष्टवान् किम्? यदि जानासि, तां सीतां सुन्दराननाम्, मम निवेदय। यदि तां, कोमलपत्रसदृशीं, पीतवासिनीं, बिल्ववृक्ष, दृष्टवान्, तस्याः बिल्वफलोपमस्तन्याः, निवेदय। अथवा, अर्जुनवृक्ष, मम प्रियाम्, अर्जुनप्रियाम्, जीवतीं वा मृतां वा जनकात्मजां निवेदय। नूनं वृक्षा जानन्ति मैथिलीम्, या स्थूलश्रोणिः, एष वृक्षः लतान् पत्रपुष्पैः शोभते। यथा त्वं भ्रमरैः स्तूयसे, तथा एष तिलकवृक्षः तिलकप्रियां जानाति। हे अशोकवृक्ष, दुःखहर, मम मनः शोकसमाकुलम्; शीघ्रं तव नामार्थं साधय, मम प्रियां दर्शय।