एवं स लक्ष्मणः, सौमित्रिः धर्मात्मा, रामेण शोकसन्तप्तेन सम्बोधितः, दुःखेन समाविष्टो भूयः शोकाकुलं रामं प्रत्युवाच। सः उवाच—"नाहं स्वेच्छया तां विहायात्र आगतः; तया तु तीक्ष्णैर्वाक्यैः प्रेरितः त्वां प्रति समागतः। सा महता स्वर्येण, यथा वृद्धेन ताडिता, 'लक्ष्मण!' इति क्रोशन्ती, 'रक्ष माम्' इति वचनानि मम कर्णपथं प्राप्तानि। तव तं दुःखार्तस्वरं श्रुत्वा, मैथिली त्वत्स्नेहात् पुनः पुनः रुदती भीता च मां शीघ्रं गन्तुम् अतीव प्रेरयामास। तया निरन्तरं प्रेरितः, अहम् अपि ताम् आश्वासयन् इदं वचनम् अब्रुवम्—'नाहं कञ्चन राक्षसं पश्यामि यः भीतिं जनयेत्; शान्ता भव, एवं किञ्चिद् अद्यापि न जातम्।' 'कथं हि धर्मात्मा पुरुषः, स्वयम् देवतानपि रक्षितुम् समर्थः, 'रक्ष माम् सीते' इति निन्दितं हीनं च शब्दम् उच्चरेत्? कस्य हेतोः, केन च, मम भ्रातुः स्वरः विक्लवः 'लक्ष्मण रक्ष माम्' इति उच्चारितः? 'रक्ष माम्' इति भयेन राक्षसेन उक्तं, हे कल्याणि, त्वं न शोचितुम् अर्हसि; पापानां स्त्रीणाम् एष एव स्वभावः। अलम् उत्सुकतया; शान्ता भव, निरुद्विग्ना च। त्रिषु लोकेषु नास्ति कश्चिद् यो राघवं रणाङ्गणे विजेतुम् अर्हति। जातः वा अजः वा, कश्चन तं संग्रामे न जयेत्; राघवः देवैः सह इन्द्रेण अपि अजेयः।" एवं उक्ता वैदेही, मोहम् आपन्ना, अश्रूणि मुमोच, मां च कटुवचनैः अब्रवीत्—"त्वया मयि सर्वथा पापभावः; भ्रात्रा नष्टे त्वं माम् न प्राप्स्यसि। भरतस्य संकेतात् त्वं रामानुगः; सः विषण्णः क्रोशति, त्वं तु न गच्छसि। त्वं गूढशत्रुः, स्वार्थहेतोः मम अनुगः, राघवस्य हान्यर्थं न समीपम् उपयासि।" एवं वैदेह्या उक्तः, लक्ष्मणः कोपात् रक्तलोचनः, कम्पिताधरः, आश्रमात् निर्जगाम। एवं सौमित्रिणा उक्तः, रामः शोकमोहसम्भ्रान्तः, इदं वचनम् उवाच—"मृदु, त्वं ताम् विहायागतः, दोषम् अकरः। राक्षससंरक्षणे समर्थं मां विदित्वापि, मैथिलीं परित्यज्य, कोपयुक्तया वाचा प्रेरितः, इह आगतः। नाहं त्वया तुष्टः, यः कोपिता स्त्रीवाक्यं श्रुत्वा मैथिलीं विहाय आगतः। नूनं त्वं सीतया प्रेरितः, क्रोधेन चाविष्टः, मम आज्ञां नान्वगाः।" "सः राक्षसः, मया बाणेन हतः—यः मृगरूपेण मां आश्रमात् दूरं निनाय। धनुः संधाय, त्वरितेन बाणेन तं ताडितः; सः मायाम् उत्सृज्य, विवर्णस्वरः, कङ्कणधारी राक्षसः दृश्यः अभवत्। बाणाभिहतः, दुःखार्तस्वरेण, दूरात् घोरं क्रोशन् माम् आह—यस्य कृते त्वं मैथिलीं विहायात्र आगतः।" एवं समाप्य, श्रीमद्रामायणस्य वाल्मीकीयस्य अरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः श्रोतव्यः। ततः लक्ष्मणः शीघ्रं गच्छन्, तस्य वामं नेत्रं स्पन्दितम्, रामः अपि भ्रमन् पतन् कम्पमानः अभवत्। पुनः पुनः तानि पापानि निमित्तानि दृष्ट्वा, सः 'सीता सुरक्षितास्तु' इति वदन् अगच्छत्। सः शीघ्रं सीतां द्रष्टुम् उत्सुकः, आश्रमम् आगत्य, तस्य शून्यत्वं दृष्ट्वा, महतीं चिन्ताम् आपन्नः। रघुनन्दनः शीघ्रं सर्वतोऽपि आश्रमभूमौ विचरन्, सर्वत्र दृष्टिम् अपातयत्। सः तां पत्रशालां, सीतया रहितां, शोभाविहीनां, विनष्टां, शिशिरे पद्मवनं यथा, दृष्ट्वा। वृक्षाः इव अश्रूणि मुमुचुः, पुष्पाणि, मृगाः, पक्षिणः च शुष्काः, तद् देशः निर्वृक्षदेवतानिकेतः शून्यः। आश्रमं च विकीर्णचर्मकुशासनं, प्रावृत्तासनं, दृष्ट्वा, सः पुनः पुनः विललाप। "सा नीताऽथवा हता, नष्टा वा, भक्षिता वा; भीता वा कुतश्चित् निहिता, अथवा वनं प्रविष्टा। पुष्पफलार्थं गता, अथवा पद्मिनीं, वा तटम् आप्लाव्य वारिणा गतवती।" सः यत्नेन अपि वनं विचिन्वन्, न प्रियतमा प्राप्ता; शोकेन रक्तलोचनः, श्रीमान् उन्मत्तवत् विचचार। वृक्षात् वृक्षं, गिरिषु, नदीषु च धावन्, रामः विलपन्, शोकसागरमग्नः विचरन्। "हे कदम्ब, मम प्रियतमा कदम्बप्रियां दृष्टवान् किम्? जानासि चेत्, तां सीतां वद, यस्या मुखं सुन्दरम्। यदि त्वं तां दृष्टवान्, या कोमलपत्रसदृशी, पीतवासिनी, वद बिल्व, या बिल्वफलसदृशस्तन्या। अथवा अर्जुन, मम प्रियतमा अर्जुनप्रियां दृष्टवान् किम्? जानकी जीवति वा न वा।" "नूनं वृक्षाः जानन्ति मैथिलीं, या स्थूलशाखाभिः जघन्या; अयं लता-पत्र-पुष्पसमृद्धः वृक्षः प्रकाशते। यथा त्वं भ्रमरैः स्तूयसे, तथा अयं तिलकवृक्षः अपि तिलकप्रियां जानाति।