रामः लक्ष्मणं पन्थान्यागतं सीतया वियुक्तं दृष्ट्वा, "लक्ष्मण, मम वामं नेत्रं, बाहुः, हृदयं च स्पन्दन्ति," इति दुःखेन व्याकुलः सन्दिग्धम् अभ्युवाच। तं तथा उक्तं सौमित्रिः, धर्मात्मा लक्ष्मणः, शोकात् अभिभूतः, शोकग्रस्तं रामं पुनः सम्बोधितवान्। "न स्वेच्छया अहं इह आगतः, सीतां परित्यज्य; तस्याः कठोरवाक्यैः अहं त्वत्प्रति आगमनाय प्रेरितः। सा वृद्धेन तर्जितेव 'लक्ष्मण' इति उच्चैः आक्रन्दयन्ती, 'रक्षस्व माम्' इत्येतद् वचनं मम श्रवणं प्राप्तम्। तव दुःखपूर्णं क्रन्दनं श्रुत्वा, मैथिली तव स्नेहात् पुनः पुनः, रुदन्ती, भयभीता, शीघ्रं गन्तुं माम् उपदिश्य। तया ताडिता, बारं बारं गन्तुं उक्तः, अहं मैथिल्यैः आश्वासनयुक्तं वचनं उक्तवान्—'अत्र राक्षसः कोऽपि न दृश्यते, यः भयं जनयेत्; शान्ता भव, किञ्चिद् इदृशं न कदापि जातम्।' कः धर्मात्मा कदाचित् 'रक्षस्व माम् सीते' इत्येतादृशं हीनं वचनं उच्चेत्, यः देवतानपि रक्षitum् समर्थः। कस्य हेतोः, केन वा, मम भ्रातृवचनं, खण्डितस्वरेण, 'लक्ष्मण, रक्षस्व माम्' इति उक्तम्? 'रक्षस्व माम्' इति भयात् राक्षसैः उक्तं वचनं, हे सुभगे, त्वया दुःखं न कर्तव्यम्; एषा दुष्टस्त्रीणां वृत्तिः। पर्याप्तं, एतत् विक्षोभः; शान्ता भव, चिन्तारहितासि। त्रिषु लोकेषु, न कोऽपि पुरुषः राघवं युद्धे जितुम् शक्नुयात्। जातः वा अजातः वा, न कश्चन तं युद्धे जयितुम् शक्नुयात्; राघवः युद्धे अपराजितः, इन्द्रप्रमुखैः देवैः अपि। एवमुक्ता वैदेही, विमूढचित्ता, अश्रूणि स्रवयन्ती, मम प्रति कठोरं वचनम् उक्तवती—'मम प्रति तव भावः सर्वथा पापकृतः; भ्राता नष्टः इति, त्वं मां न प्राप्स्यसि। भरतस्य संकेतात्, त्वं रामं अन्वेषयसि, सः दुःखेन आक्रन्दयन्, त्वं तं न गच्छसि। त्वं गूढशत्रु, स्वार्थाय मां अनुवर्तसे, राघवस्य हान्यर्थम्, अतः त्वं तं न समीपं गच्छसि।' एवं उक्ता वैदेह्या, लक्ष्मणः, क्रोधात् रक्तलोचनः, कम्पितोष्ठः, आश्रमं परित्यज्य निर्गतः। एवं सौमित्रिणा उक्ते, रामः, शोकविह्वलः, सन्दिग्धः, 'सौम्य, त्वं सीतां विना इह आगतः, पापं कृतवान्,' इति उक्तवान्। राक्षसात् रक्षitum् समर्थः इति ज्ञात्वापि, मैथिलीं परित्यज्य, क्रोधवाक्यैः प्रेरितः, त्वं इह आगतः। अहं त्वया तुष्टः न, यः मैथिलीं परित्यज्य, क्रुद्धाया स्त्रियाः कठोरवचनं श्रुत्वा, इह आगतः। वस्तुतः, त्वं सीताया उपदेशेन प्रेरितः, क्रोधेन अभिभूतः, मम आदेशं नान्वगच्छः। सः राक्षसः मम बाणेन हतः—यः मृगरूपेण आश्रमात् मां दूरं नीतवान्। धनुः सन्दध्यान्, बाणं समारोप्य, शीघ्रं बाणेन तं ताडितवान्; मायाम् उत्सृज्य, स्वरः क्लिष्टः, राक्षसः कटकाभरणः प्रकाशितः। मम बाणेन ताडितः, दुःखपूर्णेन स्वरम्, दूरात् घोरं क्रन्दनं कृत्वा, तस्य कारणेन त्वं मैथिलीं परित्यज्य इह आगतः। एवं महर्षेः वाल्मीकेः रामायणस्य, अरण्यकाण्डे, षष्टितमः सर्गः श्राव्यः। ततः शीघ्रं गच्छन्, रामस्य वामं नेत्रं स्पन्दितम्; सः स्खलितः, कम्पितः अभवत्। तानि पुनः पुनः अशुभानि निमित्तानि दृष्ट्वा, 'सीता सुरक्षितास्तु' इति पुनः पुनः उवाच। शीघ्रं गत्वा, सीतादर्शनकाङ्क्षी, सः आगच्छत्, आश्रमं रिक्तं दृष्ट्वा, गम्भीरं चिन्तितवान्। रघुनन्दनः शीघ्रं इदं सर्वं आश्रमभूमिं निरीक्ष्य, इधरमधरं विचरन्। तत्र पर्णशाला सीतया विना, शोभाहीनः, नष्टः, शिशिरकाले पद्मवनमिव, दृष्टः। वृक्षाः अश्रूणि स्रवयन्ति इव, पुष्पाणि, मृगाः, पक्षिणः च शिथिलाः, स्थानं शून्यम्, वनदेवताभिः परित्यक्तम्। चर्माणि, कुशाः, आसनं च विक्षिप्तं दृष्ट्वा, रामः बारं बारं विलपितवान्। "सा नीतवा, हता, नष्टा वा, वा भुक्ता; अथवा, भयात् गुप्ता, वा वनं शरणं गता," इति विलपितवान्। "अथवा, पुष्पफलार्थं गता, वा पद्मवने, वा नदीं जलार्थं गता," इति चिन्तितवान्। सर्वशक्त्या वनं अन्वेष्य, प्रिया न लब्धा; दुःखात् रक्तलोचनः, भगवान् रामः उन्मत्तवत् विचरन्। वृक्षात् वृक्षं, पर्वतान्, नद्यः च, धावन्, रामः शोकसागरमग्नः, दुःखविह्वलः विलपन् विचरन्। "हे कदम्बवृक्ष, कदम्बप्रियां मम प्रियाम् अदृष्टवान् किम्? यदि जानासि, सीतायाः सुन्दरं मुखं वद।" "यदि दृष्टवान्, कोमलपत्रसदृशीं, पीतवासिनीं, बिल्ववृक्ष, बिल्वफलसदृशस्तनां तां वद।" "वा अर्जुनवृक्ष, अर्जुनप्रियां मम प्रियाम् अदृष्टवान् किम्? जानक्याः तन्वी जीवति वा न वा, वद।" "नूनं वृक्षाः मैथिलीं जानन्ति, यः वृक्षतुल्यजघनां; एष वृक्षः लता, पत्र, पुष्पैः शोभायमानः प्रकाशते।" एवं रामः शोकविह्वलः, सीतायाः अन्वेषणाय वनं विचरन्, वृक्षान्, वनानि, आश्रमं च निरीक्ष्य, दुःखसागरमग्नः, प्रियायाः दर्शनकाङ्क्षया विलपन् विचरति।