हा हन्त, अहम् अद्यापदां पङ्के निमग्नः, रिपूनां विनाशकः सन्, किं करोमि? मम भाग्येनैव एषा विपत्तिः प्राप्ता इति मे भयम्। एवं चिन्तयन् राघवः सीताम् अनुस्मरन् शीघ्रं लक्ष्मणेन सह जनस्थानं प्रति जगाम। स भ्रातरं कनिष्ठं तुदन्, शोकार्तः, क्षुधातृषार्तश्च, शुष्कोष्ठः, विषण्णः, निःश्वसन्, आश्रयस्थानं प्राप्तवान्; तच्च शून्यं दृष्टवान्। वीरः स्वं आश्रमं प्रविश्य, यत्र सा चरति स्म तानि स्थलानि विचिन्वन्, तद्वासस्थानं विज्ञाय, रोमाञ्चितः, दुःखेन अभिभूतः अभवत्। शृणु पुण्ये वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमं सर्गम्। अथ आश्रमात् प्रत्यागच्छन् राघवः सौमित्रिं दुःखसंतप्तः इत्येवमुवाच— "किं त्वं मैथिलीं परित्यज्य आगतः, या त्वयि विश्वस्तया मया कानने त्यक्ता? त्वां मैथिलीं विना प्रत्यागच्छन्तं दृष्ट्वा, लक्ष्मण, महतीं विपत्तिं शङ्के, हृदयं च मे व्यथितम्। मम वामं नेत्रं, बाहुं च हृदयं च कम्पते, लक्ष्मण, यदा त्वां सीतायाः दूरं पन्थानमुपगतम्।" एवं उक्तः सौमित्रिः धर्मात्मा लक्ष्मणः शोकेन संतप्तः पुनरपि शोकातुरं रामं प्रत्युवाच— "नाहं स्वेच्छया तां परित्यज्य आगतः, तु तस्याः तीक्ष्णवचनैः त्वत्सकाशं प्रेषितः। सा हि महता शब्देन 'लक्ष्मण' इत्युक्तवती, ज्येष्ठेन ताडिता इव, 'रक्षस्व माम्' इति वचनानि मम श्रोत्रमुपगतानि। तव दुःखितं क्रन्दनं श्रुत्वा, मैथिली त्वां प्रति स्नेहात् पुनः पुनः रुदती, भीता च माम् शीघ्रं गन्तुम् आदेशम् अकरोत्। तया बारं बारं प्रेरितः अहं, तस्यै मैथिल्यै शमवचनं प्रत्युक्तवान्— 'न कश्चिदत्र राक्षसः दृश्यते यो भयहेतुः स्यात्; शान्ता भव, किञ्चिदपि इदृशं न कदाचिदभवत्।' 'राघवो देवतानपि रक्षितुम् समर्थः, कथं स धर्मात्मा 'रक्षस्व माम् सीते' इति निन्दितं हीनं च क्रन्दितुम् अर्हति? किं कारणं, केन वा, भ्रातुः स्वरः विकलरूपेण 'लक्ष्मण, रक्षस्व माम्' इति उक्तः? 'रक्षस्व माम्' इति राक्षसेन भीतया उक्तं वचनं, आर्ये, त्वां न संतापयेत्, एषा दुष्टस्त्रीणां प्रवृत्तिः। अलं विकारैः, शान्ता भव, निरुद्विग्ना च; त्रिषु लोकेषु कोऽपि नरः राघवं युद्धे न जयेत्। जातः वा अजः वा, कोऽपि तं रणेषु न विजेष्यति; राघवः देवैः सह इन्द्रेणापि युद्धे दुर्जेयः।' एवं उक्ता वैदेही, मोहिता, अश्रूणि मुमोच, तीक्ष्णानि वचनानि च मम प्रति उक्तवती— 'त्वयि मयि सर्वं पातकं भावितम्; भ्रात्रा नष्टे त्वया माम् न प्राप्स्यसि। भरतस्य संकेतात् त्वं रामं हन्तुम् इच्छसि, स च कृच्छ्रेण क्रन्दति, त्वं तु तस्य समीपं न गच्छसि। त्वं गूढः शत्रुः, स्वार्थसिद्ध्यर्थं मामनुगच्छसि, राघवस्य हान्यर्थं, तस्मात् त्वं तस्य समीपं न यासि।' एवं वैदेह्या उक्तः लक्ष्मणः, क्रोधात् रक्तलोचनः, कम्पिताधरः, आश्रमात् निर्गतः। ततः सौमित्रिणा एवं उक्तः रामः, शोकेन मोहश्चापन्नः, उवाच— 'सौमित्रे, त्वं ताम् अनुपनीयात्र आगतः, अयुक्तम् अकरोः। राक्षससंरक्षणे मम सामर्थ्यं विदित्वापि, मैथिलीं परित्यज्य, कोपवचनप्रेरितः आगतः। न तव प्रीतिः मयि, यः मैथिलीं परित्यज्य, कोपिता स्त्रीवचनात् आगतः। सत्यं, सीताप्रेरितः क्रुद्धः त्वं ममाज्ञां नान्वगाः। स राक्षसः मया बाणेन हतः— यो मृगवपुषा मां आश्रमात् दूरं नीतवान्। धनुः संधाय, बाणं सन्धाय, वेगेन तं क्षिप्तवान्; स मायाम् उत्सृज्य, कम्पितस्वरः, तं राक्षसं कङ्कणधारिणं दृष्टवान्। मम बाणेन विद्धः, स दुःखेन रुदन्, दूरात् भीमस्वरेण मां आह्वयत्— तेन हेतुनैव त्वं मैथिलीं परित्यज्य आगतः।" शृणु पुण्ये वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे षष्टितमं सर्गम्। अथ स शीघ्रं गच्छन्, रामस्य वामं नेत्रं कम्पितम्; स पतितः, कम्पितश्च, भयेन विवर्णः अभवत्। पुनः पुनः तानि अमंगलानि दृष्ट्वा, "सीता कुशला भवेत्" इति वदन्, शीघ्रं तत्र आगच्छन्, तं शून्यम् आश्रमं दृष्ट्वा, गाढं संतप्तः अभवत्। रघुनन्दनः सर्वतः शीघ्रं विचरन्, आश्रमभूमौ सर्वत्र दृष्ट्वा, तां पत्रशालां सीताविरहितां, शोभाहीनां, हेमन्ते पद्मवनमिव विनष्टां, अपश्यत्। वृक्षाः इव रुदन्तः, पुष्पाणि, मृगाः, विहगाश्च शुष्काः, तद् देशः शून्यः, वनचैत्यैः परित्यक्तः अभवत्। आश्रमं च विकीर्णचर्मकुशैः, विप्रस्तरशयनं दृष्ट्वा, रामः पुनः पुनः विललाप।