राघवः खरस्य निधनात् विक्लवितान् मांसभक्षकराक्षसान् चिन्तयन् निश्चितं जानकीं तैः हतामिति निःसंशयं मनसि स्थापयामास। दुःखसागरमग्नः सः रिपून् नाशयितुं समर्थः स्वकं दैवं स्मरन् विषण्णः सञ्जातः—किं करिष्यामि इति चिन्तयन्, स्वभाग्ये भीतः अभवत्। एवं सीतां धर्मपत्नीं चिन्तयन्, राघवः लक्ष्मणेन सह शीघ्रं जनस्थानं प्रति प्रस्थातुम् आरब्धवान्। भ्रातरं कनिष्ठं निन्दन्, दुःखार्तः, क्षुधातृषां क्लान्तः, दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्, शुष्कमुखः, विषण्णः, स आश्रमं प्राप्तः शून्यं ददर्श। सः वीरः स्वमाश्रमं प्रविश्य, येषु स्थलेषु सा पूर्वं सञ्चरति स्म, तानि अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। निवासस्थानं ज्ञात्वा, रोमाञ्चितः, महता शोकबारेण विव्यथे। शृणु वैदेह्याः अन्वेषणपर्यन्तं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते, अरण्यकाण्डे, एकोनषष्टितमः सर्गः। ततो राघवः आश्रमात् प्रत्यागच्छन् शोकार्तः सौमित्रिं पप्रच्छ—"किमर्थं त्वं मैथिलीं परित्यज्यागतः, या त्वयि विश्वस्य मया कान्तारे एकाकिनी त्यक्ता? त्वां मैथिल्याविना प्रत्यागच्छन्तं दृष्ट्वा, लक्ष्मण, महद्भयं मम हृदयमुपजातम्। मे वामं नेत्रं बाहुश्च हृदयं च स्पन्दमानानि पश्यामि, सीतायाः वियोगदर्शनेन।" एवं समाकर्ण्य सौमित्रिः धर्मात्मा लक्ष्मणः शोकेन पीडितः शोकाकुलाय रामाय पुनः प्रत्युवाच—"नाहं स्वेच्छया तत्र ताम् उत्सृज्यागतः, तस्याः तीक्ष्णवाक्यैः त्वत्समीपं नेतुं प्रेरितः। सा उच्चैः 'लक्ष्मण!' इति वृद्धेन ताडिता इव रुदती, 'मां रक्ष' इति शब्दमकुर्वत्। तव शोकपूर्णं क्रन्दनं श्रुत्वा, मैथिली त्वदनुरागात् पुनः पुनः मां शीघ्रं गन्तुम् आज्ञापयत्। तया प्रेरितः, अहं तां सान्त्वनवाक्यैः प्रत्युवाचम्—'न कश्चिदत्र राक्षसस्त्वां भययितुम् अर्हति; आश्वास्यस्व, किञ्चिदपि अनिष्टं न जातम्।' 'कथं धर्मात्मा सः राघवः, स्वदेवतान् अपि रक्षितुं समर्थः, 'मां रक्ष' इति हीनं वचनम् उच्चरेत्? कस्य हेतोः, केन वा तव भ्रातुः स्वरः भग्नः कण्ठेन 'लक्ष्मण, मां रक्ष' इति उक्तः? राक्षसस्य भीतानां वाचा 'मां रक्ष' इति उच्चारितं, त्वां न संतापयेत; पापवृत्तीनां स्त्रीणां स्वभाव एव एषः। पर्याप्तं विकारः, शमं गच्छ; राघवः त्रिषु लोकेषु युद्धे न विजेतुं शक्यते। जातो वा भविष्यति वा, कोऽपि राघवम् युद्धे न विजेष्यति; स इन्द्रेणापि अविजेयः।' एवं मया उक्ता, वैदेही मोहिता अश्रूणि मुमोच, तीक्ष्णानि वचनानि च प्रोवाच—'त्वयि पापः संकल्पः; भ्रातृविनष्टे माम् न प्राप्स्यसि। भरतस्य संकेतात् त्वं रामं प्रति प्रयत्नं कुरुषे, सः च आर्तस्वरे क्रन्दति, त्वं तु न यासि। त्वं गुप्तशत्रुः, स्वार्थाय मामनुगच्छसि, राघवस्य हिंसां इच्छसि, तस्मात् तं नोपसर्पसि।' एवं वैदेह्या उक्तः, लक्ष्मणः कोपात् रक्ताेक्षणः, कम्पमानाधरः, आश्रमात् निर्जगाम। तस्मै सौमित्रये एवं भाषमाणाय, रामः शोकविह्वलः मोहगतमना उवाच—'मृदु, त्वं ताम् अनाहूयागतः, पापं कृतवान्। राक्षससंवरणे समर्थं मां ज्ञात्वापि, मैथिलीं परित्यज्य, कोपवाक्यैः प्रेरितः, अत्रागतः। त्वं यद् मैथिलीं परित्यज्य, कोपिता स्त्रीवाक्यानि शृत्वा अत्रागतः, तेन न तुष्टोऽस्मि। सीतायाः प्रेरणया च कोपवशात्, मम आदेशं नान्वगाः। सः राक्षसः मया बाणेन हतः—यो मृगरूपधारी मां आश्रमात् दूरं निनाय। धनुः संविधाय, बाणं सन्धान्य, तं त्वरितेन बाणेन ताडितवान्; सः मायाम् उत्सृज्य, कम्पितस्वरः, भूषणैः भूषितः राक्षसः प्रकटः अभवत्। मम बाणार्पितः, दुःखितस्वरे, सः दूरात् भीषणं शब्दं कृत्वा मामाह्वयत्, येन त्वं मैथिलीं परित्यज्य अत्रागतः।" शृणु श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते, अरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः। तत्र रामः शीघ्रं गच्छन्, वामं नेत्रं स्पन्दमानम्, पतन् कम्पमानश्च बभूव। पुनः पुनः तानि पापानि निमित्तानि दृष्ट्वा, 'सीता कुशलिनी भूयात्' इति वदन्, शीघ्रं त्वरमाणः, सीतां द्रष्टुम् इच्छन्, आगत्य शून्यं निवेशनं दृष्ट्वा महता शोकबारेण विव्यथे। रघुनन्दनः त्वरया सर्वतोऽपि आश्रमपरिसरं विचरामास। तत्र तां पत्रशालां सीताविहीनां, शोभाशून्यां, शुष्कां, शिशिरकाले पद्मवाटिकां यथा, दृष्टवान्। वृक्षाः इव रुदन्तः, पुष्पाणि, मृगाः, पक्षिणश्च क्लान्ताः, तं देशं शून्यं, वनदेवताभिः परित्यक्तं च सः ददर्श।