रामः वनान्तरे सीतां विहाय निश्चितमहम् अत्यन्तं दुष्कृत्यमकरवं, येन तेषां क्रूरराक्षसानां कृत्स्नं अवसरं दत्तवानस्मि। खरनिपातेन संतप्ताः पिशिताशनाः राक्षसाः नूनं सीतां हत्वा निवृत्ताः, अस्मिन्नेव न संशयः। हा धिक्, विपत्तिम् आपन्नोऽस्मि रिपुसूदनः; किमिदानीं करिष्यामि? भयेन मे मनसि निश्चितमेतद्विधं दैववशात् प्राप्तम्। एवं राघवः सीतां धर्मपत्नीं चिन्तयन् शीघ्रं लक्ष्मणेन सह जनस्थानं प्रति प्रययौ। भ्रातरं कनिष्ठं निर्दिश्य, दुःखितः, क्षुधातृषार्तः, शुष्कोष्ठः, विषण्णः, दीर्घनिःश्वासं विसृज्य, स आश्रमं प्राप्तवान्, तं शून्यम् अपश्यत्। स वीरः स्वमाश्रमं प्रविश्य, यत्र सा विचरति स्म तानि देशानि विचिन्त्य, तद्वासस्थानं विज्ञाय, रोमाञ्चितः, महता शोकेन पीडितः अभवत्। एतस्मिन्नन्तरे, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। ततो राघवः आश्रमात् प्रत्यागच्छन्, सुमित्रानन्दनं लक्ष्मणं दुःखार्तः इदं वचनम् अपृच्छत्—"कस्मात् त्वं मैथिलीं विहाय आगतः, या त्वया विश्वस्तया मया च वने एकाकिनी त्यक्ता? त्वां विना मैथिलीं प्रत्यागच्छन्तं दृष्ट्वा, लक्ष्मण, महान् कश्चिद् व्यसनं प्राप्तमिति मे मनसि महान् संकोचः जातः। मम वामाक्षि, वामबाहुः, हृदयं च कम्पते, लक्ष्मण, यदा त्वां सीताया दूरं पन्थानमुपगच्छन्तं पश्यामि।" एवं उक्तः सुमित्रानन्दनः धर्मात्मा लक्ष्मणः शोकेन व्याकुलः शोकातुरं रामं प्रत्युवाच—"नाहं स्वेच्छया तां विहायात्र आगतः; तया तु तीक्ष्णवचनैः त्वत्समीपं गन्तुम् उपनियतः। सा मां भीता, बाष्पपूर्णलोचना, 'लक्ष्मण!' इति वृद्धैः ताडितेव, 'रक्षस्व माम्' इति उच्चैः क्रोशन्ती, पुनः पुनः त्वत्स्नेहेन त्वत्समीपं शीघ्रं गन्तुम् उपनियतवती। तया पुनः पुनः प्रेरितः, अहं मैथिलीं सान्त्वनपूर्वकं वचनमिदं अवदं—'नाहं कञ्चन राक्षसं पश्यामि, येन त्वं भीता; शान्ता भव, कदाचिदपि तादृशं न दृष्टम्।' 'कथं हि महात्मनः तादृशं हीनं च नीचं च वाक्यं, "रक्षस्व मां सीते" इति, यो देवतानामपि रक्षणे समर्थः, स कथं उक्तवान्?' कस्य हेतोः, केन वा, भ्रातुः स्वरः विकलः, "लक्ष्मण, रक्षस्व माम्" इति उक्तः? "रक्षस्व माम्" इति भयकृता राक्षसेन उक्तं वाक्यं, आर्ये, त्वां न क्लेशयेत्; दुष्टस्त्रीणां हि सा प्रवृत्तिः। अलं च ते अस्य विकारस्य; शान्ता भव, निरुद्विग्ना च। त्रिषु लोकेषु नास्ति कश्चन यो राघवं रणाङ्गणे विजेतुम् अर्हति। जातो वा, अजयो वा, कश्चिदस्ति यो राघवं युद्धे विजेतुम् अर्हति; स इन्द्रमुखैः सुरैः अपि अजय्यः।" एवं उक्ता वैदेही, विमूढचेतसा, अश्रूणि मुमोच, मयि चेदं तीक्ष्णवचनमुवाच—"त्वयि मम सर्वं पापमेव संकल्पितम्; भ्राता नष्टः चेत् त्वं मां न प्राप्स्यसि। भरतस्य संकेतात् त्वं रामं अन्विष्यसि, स च विक्रन्दमाक्रन्दयन् त्वं तस्य समीपं न यासि। त्वं गूढः शत्रुः, स्वार्थहेतोः मामनुगच्छसि, राघवस्य क्षतिं कर्तुमिच्छसि, अतः त्वं तस्य समीपं न गच्छसि।" एवं वैदेह्या उक्तः लक्ष्मणः, कोपात् रक्तलोचनः, कम्पिताधरः, आश्रमात् निर्गतः। एवं सुमित्रानन्दनं भाषमाणं दृष्ट्वा, रामः शोकेन मोहेन च विवर्णः, पुनरुवाच—"सौमित्रे, त्वं तां विना अत्र आगतः, अयुक्तं कृतवान्। राक्षससंरक्षणे समर्थं मां विदित्वा अपि, मैथिलीं विहाय, कोपेन उक्तवचनैः प्रेरितः, त्वमत्र आगतः। त्वं मैथिलीं विहाय, कोपिता स्त्रीवचनात्, अत्र आगतः, अतः अहं त्वयि न तुष्टः। नूनं त्वं सीतया प्रेरितः, रोषेण च, मम आज्ञां नान्वगाः। स राक्षसः मया बाणेन निहतः, यो मृगवपुषा मां आश्रमात् दूरं निनाय। धनुषा बाणं संधाय, तं शीघ्रबाणेन ताडितवान्; स मायाम् उत्सृज्य, स्वरं विकुर्वन्, किरीटी कुण्डलधरः राक्षसः प्रकटितः। मम बाणेन ताडितः, दुःखपूर्णया वाचा, स दूराद् भीषणं क्रोशन्, 'लक्ष्मण' इति आक्रन्दयन्, येन त्वं मैथिलीं विहाय अत्र आगतः।" एतस्मिन्नन्तरे, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः आरभ्यते। तदा रामः शीघ्रं प्रयन्, वामाक्षि कम्पमानः, पथि विक्षिप्तः, कम्पमानः, भयेन व्याकुलः अभवत्। तानि पुनः पुनः दुष्टानि निमित्तानि दृष्ट्वा, "सीता कुशलिनी भवतु" इति पुनः पुनरुक्तवान्। स शीघ्रं धावन्, सीतां द्रष्टुम् उत्सुकः, आगत्य, तस्याः शून्यं वासस्थानं दृष्ट्वा, महता शोकान्वितः अभवत्। रघुनन्दनः शीघ्रं सर्वतोऽपि आश्रममण्डलं निरीक्ष्य, विचिन्तयन्, तां न दृष्टवान्। अपश्यत् स तद् पर्णशालां, या सीतया रहिता शोभायाः रहिता, विनष्टा, शिशिरे पद्मवनं यथा।