रामः सौमित्रिम् उवाच—“सौमित्रे, यदि सीतायाः कारणेन अहं मृतः स्याम्, त्वं च गतः स्याः, किं कैकेय्या प्रीतिर्वा सम्प्राप्तिर्वा भविष्यति? कोमला कौसल्या, या पुत्रवियोगेन तपस्विनी जाता, सा किं तां कैकेयीं, यस्याः पुत्रः राज्यं च सम्प्राप्तम्, तस्याः अभिलषितं प्राप्तम्, उपसेवेत? यदि वैदेही जीवति, अहं पुनराश्रमं गमिष्यामि; यदि सा नास्ति, लक्ष्मण, अहं प्राणान् त्यक्ष्यामि। यदि आश्रमं प्राप्तः सन् अहं वैदेहीं न स्मितपूर्वकं भाषमाणां पश्येयम्, लक्ष्मण, अहं नूनं विनश्येयम्। लक्ष्मण, कथय, जीवति वा न वा वैदेही? सा तपस्विनी त्वया प्रमत्तेन राक्षसैः भक्षिता वा? वैदेही तु कोमला, तरुणी, दुःखानभिज्ञा च; नूनं मयि वियुक्ता, शोकेन क्लिश्यमाना, मनसा व्याकुला। निश्चितं तु सः क्रूरः पापात्मा राक्षसः ‘लक्ष्मण’ इति उच्चैः शब्दं कृत्वा त्वां भयमावहत्। अहं मन्ये, मम स्वरं सदृशं शब्दं वैदेह्या उत्पन्नं श्रुतम्; सा भयभीता त्वां मम समीपं शीघ्रं प्रेषयामास। अहं तु सीतां वनमध्ये एकाकिनीं त्यक्त्वा नूनं महद् दुष्कृत्यं कृतवान्, येन क्रूराणां राक्षसानां अवसरः दत्तः। खरस्य निधनात् कुपिताः ये राक्षसाः, ते नूनं सीतां हत्वा भक्षयन्ति, अस्य विषये न संशयः। हन्त, अहं महद् अपदं प्राप्तवान्, रिपुघ्नः सन्, किमिदानीं करिष्यामि? नूनं मम भाग्येनैव एतादृशं सम्प्राप्तम्। एवं राघवः सीतां चिन्तयन्, लक्ष्मणेन सह शीघ्रं जनस्थानं प्रति प्रस्थितः। भ्रातरं तुदन्, दुःखार्तः, क्षुधातृषान्वितः, विषण्णः, शुष्कवक्त्रः, शोकाक्रान्तः च, तं निवेशनं प्राप्तवान्, तच्च रिक्तं दृष्टवान्। सः वीरः स्वमाश्रमं प्रविश्य, यत्र सा विचरति स्म, तानि देशान्यन्वेष्य, निवासस्थानं विज्ञाय, रोमाञ्चितः, दुःखेन विवर्णः अभवत्। इदानीं शृणु—श्रीरामायणस्य अरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। ततः राघवः, आश्रमात् प्रत्यागच्छन्, सौमित्रिं शोकसम्भ्रान्तः इदं पप्रच्छ—“किमर्थं त्वं मैथिलीं परित्यज्य आगतः, या त्वया विश्वस्तया मया च वनमध्ये त्यक्ता? त्वां मैथिल्याविना प्रत्यागच्छन्तं दृष्ट्वा, लक्ष्मण, महद् आपद्भयम् आगतम् इति मे मनः संकुलं जातम्। वामं नेत्रं, बाहुं, हृदयं च स्पन्दमानं पश्यामि, लक्ष्मण, यदा त्वं सीतायाः वियुक्तः पन्थानं आगतः।“ एवं उक्तः धर्मात्मा सौमित्रिः शोकसम्भ्रान्तः, शोकार्तं रामं प्रत्युवाच—“नाहं स्वेच्छया तां परित्यज्य आगतः; तस्याः तीक्ष्णवचनैः त्वत्समीपं आगन्तुं बाधितः। सा उच्चैः ‘लक्ष्मण’ इति रुदती, ज्येष्ठेन ताडितेव, ‘रक्षस्व माम्’ इति वाक्यं मम कर्णयोः प्राप्तम्। तव दुःखपूर्णं शब्दं श्रुत्वा, मैथिली त्वत्स्नेहात् पुनः पुनः रुदती, भीता, शीघ्रं गन्तुं माम् आग्रहयत्। तया निःश्वस्य पुनः पुनः गन्तव्यमिति उक्तः, अहं तु मैथिलीं समाश्वासयन् इदं वचनम् अवदं—‘नाहं कञ्चिद् राक्षसं पश्यामि यः भयम् उत्पादयेत्; शान्ता भव, किञ्चिदपि एतादृशं न जातम्। यः देवतानपि रक्षेत्, तेन कथं तादृशं निन्दितं दुःखदं च ‘रक्षस्व माम्’ इति उच्चारितम्? केन कारणेन, केन वा, भ्रातुः स्वरः ‘लक्ष्मण, रक्षस्व माम्’ इति विक्लवेन स्वर्यते? ‘रक्षस्व माम्’ इति भयेन राक्षसैः उक्तं वाक्यं, हे कल्याणि, त्वां न शोचयेत्; हि दुष्टस्त्रीणां स्वभावः एषः। अलम् अस्य विह्वलतया; शान्ता भव, चिन्तां मा कृथाः। त्रिषु लोकेषु नास्ति कोऽपि यो राघवं युद्धे जेतुम् अर्हेत्। जातः वा अजः वा, कोऽपि तं संग्रामे न जयेत्; राघवः स्वयम् इन्द्रमुख्यैः अपि देवैः अजेयः।“ एवं उक्ता वैदेही, मोहिता, अश्रूणि मुमोच, माम् प्रति तीक्ष्णवचनानि अपि अब्रवीत्—“त्वया मयि सर्वथा पापभावः; भ्रात्रा नष्टे त्वं मां न प्राप्स्यसि। भरतस्य संकेतात् त्वं रामं प्रति प्रचोद्यमानः, सः दुःखेन आक्रन्दति, त्वं तु तं न गच्छसि। त्वं गुप्तशत्रुः, स्वार्थे मम अनुगामी, राघवस्य अहितम् इच्छन्, तस्मात् तं न समीपं गच्छसि।“ एवं वैदेह्या उक्तः लक्ष्मणः, कोपात् रक्तलोचनः, क्रुद्धाधरः, आश्रमात् निर्गतः। एवं सौमित्रिणा उक्तं श्रुत्वा, रामः शोकविह्वलः, मोहाविष्टः, पुनरुवाच—“सौमित्रे, त्वं सीतां विना आगतः, दोषं कृतवान्। राक्षसैः रक्षितुं समर्थं मां ज्ञात्वापि, मैथिलीं त्यक्त्वा त्वमिह आगतः, कोपवशात्। अहं त्वया न तुष्टः, यः मैथिलीं परित्यज्य, कोपिता स्त्रीवचनात् आगतः। नूनं सीतायाः प्रेरणया, कोपेन अभिभूतः, मम आज्ञां नान्वगाः। सः राक्षसः, मया बाणेन हतः, यः मृगस्वरूपेण मां आश्रमात् अपासरत्।” एवं रामः लक्ष्मणश्च, शोकाकुलौ, सीतां चिन्तयन्तौ, तस्याः अन्वेषणाय आश्रमं प्रविश्य, तस्याः पन्थानं निरीक्ष्य, निवेशनं शोकार्तः दृष्टवान्।