रामः लक्ष्मणं सान्तापं समुपेत्य इत्येवमुवाच—"सौमित्रे, सा वैदेही या मम प्राणेभ्योऽपि प्रिया, कच्चित् जीवति? मम वनवासोऽयं नु निष्फलो न भविष्यति? यदि मम कृते त्वं च न स्याः, अहं च मृतः स्यां, तर्हि कैकेयी कच्चित् सुखिनी स्यात्? सा सौम्या कौसल्या, या तपसि संनिष्ठा, पुत्रवियुक्ता, कच्चित् तां कैकेयीं, या पुत्रं राज्यं च प्राप्तवती, सेवेत? यदि वैदेही जीवति, अहं पुनः आश्रमं यास्यामि; यदि सा नास्ति, लक्ष्मण, प्राणान् सञ्जह्यामि। यदि गत्वा वैदेही मां न स्मितपूर्वं भाषेत, लक्ष्मण, अहं नूनं विनश्यामि। वद माम्, लक्ष्मण, कच्चित् वैदेही जीवति? सा तापसी राक्षसैः त्वदभावे नु भक्षिता? वैदेही सा सुकुमारी, तरुणी, दुःखमपि न जानाति; मम वियोगेन नूनं शोचति, मनः संकुलं च तस्याः। नूनं सः क्रूरः पापात्मा राक्षसः 'लक्ष्मण' इति भीषणं शब्दं कृत्वा त्वां भयमाविशत्। अहं च वैदेह्याः स्वरमिव स्वस्य श्रुतवानिव, सा च भीता त्वां प्रेषयामास, त्वं च शीघ्रं मम समीपं प्राप्तः। अहं सीतां वनमध्ये एकां त्यक्त्वा नूनं महद् दुष्कृत्यमकरवम्, येन पापराक्षसाः अवसरं प्राप्नुवन्। ये खरस्य निधनात् पीडिताः मांसभक्षका राक्षसाः, नूनं सीतां हत्वा, न संशयः। हन्त, अहं विपत्तौ पतितः, शत्रुहन्ता, किमिदानीं करिष्यामि? नूनं मम एषैव विधिः आसीत्।" एवं सीतां चिन्तयन् राघवः लक्ष्मणेन सह शीघ्रं जनस्थानं प्रति जगाम। भ्रातरं परुषैः शब्दैः तुदन्, क्लान्तः क्षुधातृषार्तः, शुष्कमुखः, दुःखितः, शून्यमाश्रमं प्रविश्य ददर्श। स्वमाश्रमं प्रविश्य, या यत्र सा विचरति स्म, तानि स्थलानि अन्वेषयन्, तं निवेशनं विज्ञाय, रोमाञ्चितः, दुःखेन च संविग्नः अभवत्। इदानीं पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, एकोनषष्टितमः सर्गः आरभ्यते शृणु। ततो राघवः आश्रमात् प्रत्यागच्छन्, सौमित्रिं दुःखसम्भ्रान्तः इदं वचनं पप्रच्छ—"सौमित्रे, त्वं मैथिलीं वनमध्ये विसृज्य किमर्थं मम समीपमागतः? सा हि मयि विश्वास्य एकाकिनी त्यक्ता। त्वां मैथिल्याः विना प्रत्यागच्छन्तं दृष्ट्वा, लक्ष्मण, अहं महद् आपद्ग्रस्तः इव, मम हृदयं महद् क्लेशं प्राप। मम वामं नेत्रं, बाहुं, हृदयं च कम्पते, लक्ष्मण, यदा त्वां सीतावियुक्तं पन्थानं पश्यामि।" एवं उक्तः सौमित्रिः धर्मात्मा लक्ष्मणः, शोकाभिभूतः, शोकार्तं रामं पुनरुवाच—"स्वेच्छया नाहं तत्र त्यक्त्वा आगतः; सा तीक्ष्णैः वाक्यैः मां त्वत्समीपं गन्तुं बाधिता। सा 'लक्ष्मण' इति वृद्धाभिभाषितेव महता शब्देन क्रोशन्ती, 'त्राहि मां' इति मम श्रवणं प्राप्तवती। तव दुःखार्तं शब्दं श्रुत्वा, मैथिली त्वत्प्रेम्णा पुनः पुनः मां शीघ्रं गन्तुम् आह्वयामास, रुदती भीता च। तया नीतः, पुनः पुनः गन्तुं प्रेरितः, अहं मैथिलीं प्रत्युवाचं सान्त्वनपूर्वं—'नाहं कञ्चन राक्षसं पश्यामि, यः भयहेतुः स्यात्; शान्ता भव, किञ्चिदपि न जातम्।' 'कथं हि धर्मात्मा एवमधमं निन्दितं च शब्दं 'त्राहि मां सीते' इति ब्रुवीत्, यः देवतानपि रक्षितुं शक्नुयात्? कस्य हेतोः, केन वा, भ्रातुः स्वरः विक्लवः 'लक्ष्मण, त्राहि मां' इति उक्तः? 'त्राहि मां' इति भयेन राक्षसेन उक्तः शब्दः, आर्ये, त्वां न क्लेशयित्वा, स्त्रीणां दुष्टभावोऽयम्। अलम् उत्सुकत्वेन; शान्ता भव, त्रैलोक्येऽपि नास्ति यः राघवं युद्धे जेतुं शक्नुयात्। जातो वा अजयो वा, नास्ति यो युद्धे तं जेतुम्; राघवो युद्धे देवैः सहापि अजेयः।' एवं उक्ता वैदेही, संशुष्कचित्ता, अश्रूणि मुमोच, तदा मां तीक्ष्णैः वाक्यैः अब्रवीत्—'तव मयि सर्वथा पापमना; भ्रातरि नष्टे त्वं मां न प्राप्स्यसि। भरतस्य संकेतात् त्वं रामं प्रति प्रयत्नं कुर्वन्, सः दुःखितः क्रोशति, त्वं च तं न गच्छसि। त्वं मम गूढः शत्रुः, स्वार्थहेतोः मां अनुवर्तसे, राघवं हन्तुमिच्छन्, तस्मात् त्वं तं नोपगच्छसि।' एवं वैदेह्याः वचः श्रुत्वा, लक्ष्मणः कोपात् रक्तलोचनः, कम्पिताधरः, आश्रमात् निर्गतः। एवं सौमित्रिणा उक्तः रामः, शोकसन्तप्तः, मोहाभिभूतः, पुनरुवाच—'सौम्य, त्वं तां विना आगतः, दोषमकरोः। त्वं राक्षससंरक्षणे समर्थं मां ज्ञात्वापि, मैथिलीं परुषवाक्येन प्रेरितः त्यक्त्वा आगतः। अहं त्वया न तुष्टः, यत् त्वं मैथिलीं परुषवाक्येन प्रेरितः, क्रुद्धया स्त्रिया, मम आज्ञां नपालितवान्। नूनं त्वं सीतावाक्यप्रेरितः, क्रोधेन च, मम शासनं नान्वगाः।" एवं राघवः लक्ष्मणं प्रति दुःखदीनः, सीतावियोगशोकात् क्लिष्टचित्तः, भ्रातरं परुषैः वाक्यैः तुदन्, शून्यं तं आश्रमं प्रविश्य, सर्वत्र सीतायाः चिन्हानि अन्वेषयन्, दुःखेन विवर्णः, विविक्तं तद्विवेश।