यथा मृगगणाः तथा भयानका व्याघ्राः नीलकण्ठाः च दिशः दहन्त्याः सर्वत्र निनदन्ति, तथा पक्षिणः अपि क्रन्दन्ति—एवं तस्य राजकन्यायाः सर्वं शुभं भवतु, हे महाबाहो। तत्र राक्षसः, मृगरूपधारी, मां दूरं आकृष्य यत्नेन युध्यते स्म; अन्ते तं मृत्युवशं गतम् अहं कष्टेन हत्वा। इह मे मनः शोकाकुलं दुःखितं च, सव्ये नेत्रे कम्पनं जायते; निःसन्देहं लक्ष्मण, सीता नास्ति—अपहृताः वा, मृताः वा, किमपि विचरन्ती वा। शृणु, वल्मीकिमुनिना विरचिते श्रीरामायणे अरण्यकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः इदानीं प्रवृत्तः। तदा रामः, दशरथस्य पुत्रः धर्मात्मा, लक्ष्मणं शोकग्रस्तं एकाकिनं च दृष्ट्वा, वैदेह्याः विषये पप्रच्छ, या तत्र न आगता। सः उवाच—"या मम अनुगता दण्डकारण्यं प्रविश्य, सा वैदेही कुत्र अस्ति, लक्ष्मण, या त्वया तत्र त्यक्ता आगता?" पुनः—"राज्यहीनः दुःखितः दण्डकारण्ये विचरन्, या दुर्मद्या वैदेही दुःखसखी, सा कुत्र?" "हे वीर, विना तया अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि; सा सीता, जीवनसखी, देवकन्या सदृशी, कुत्र?" "हे लक्ष्मण, विना तया जनकनन्दिनीं सुवर्णसदृशीं, न स्वर्गस्य न भूमेः राज्यं इच्छेयम्।" "या जीवितात् अपि मे प्रियः, सा वैदेही जीवति वा? हे वीर, किम् मे वनवासः व्यर्थः न भविष्यति?" "सौमित्रे, सीतायाः कारणेन यदि अहं मृतः त्वं च गतः, तर्हि कैकेयी सुखिनी भविष्यति?" "स्नुषा रहिता, तपोनिष्ठा कौसल्या, कैकेयीं, या पुत्रं राज्यं च प्राप्तवती, सेविष्यति वा?" "यदि वैदेही जीवति, आश्रमं पुनः गमिष्यामि; यदि सा नास्ति, लक्ष्मण, जीवनं परित्यजामि।" "यदि आश्रमं प्राप्त्वा वैदेही स्मितेन मम न भाषते, लक्ष्मण, तर्हि अहं विनष्टः।" "लक्ष्मण, वद, वैदेही जीवति वा न वा? तपस्विनी या तव अनवधानात् राक्षसैः भक्षिता वा?" "वैदेही कोमलाङ्गी, युवतिः, दुःखं न जानाति; निःसन्देहं सा मम वियोगेन शोकाकुला।" "निश्चितं, सः क्रूरः दुर्मन्त्रः राक्षसः 'लक्ष्मण' इति उच्चैः आह्वयन् त्वां भयम् उत्पादितवान्।" "मम स्वरः वैदेह्याः मुखात् श्रुतः इति मे मन्ये, सा भयाकुला त्वां प्रेषयित्वा त्वं शीघ्रं मम समीपं आगतवान्।" "वनं मध्ये सीतां त्यक्त्वा मया नूनं घोरं कृतं, राक्षसैः क्रूरैः अवसरः लब्धः।" "मांसभक्षिणः राक्षसाः खरस्य निधनात् दुःखिताः सीतां नूनं हत्वा—नास्ति संशयः।" "हन्त, अहं विपत्तिप्राप्तः, शत्रुनाशकः; किं करिष्यामि? नूनं एषा भाग्यनिर्दिष्टा विपद् मे।" एवं रामः सीतायाः चिन्तया, लक्ष्मणसहितः शीघ्रं जनस्थानं प्रति गतः। भ्रातरं प्रपञ्च्य, शोकग्रस्तः, क्षुधातृषार्तः, शुष्कमुखः, विषण्णः, आश्रमं प्राप्त्वा तं रिक्तं दृष्ट्वा। स्वमाश्रमं प्रविश्य, यत्र सा विचरति स्म, तत्र अन्वेषणं कृत्वा, आश्रमस्थानं जानीत्वा, रोमाञ्चितः दुःखेन अभिभूतः। शृणु, वल्मीकिरामायणे अरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः इदानीं आरभ्यते। तदा रामः, आश्रमात् प्रत्यागच्छन्, सौमित्रिं शोकपूर्णैः वाक्यैः पप्रच्छ। सः उवाच—"किं त्वया मैथिलीं वनमध्ये त्यक्त्वा आगतं, या मम विश्वासिनी त्वया वनमध्ये एकाकिनी त्यक्ता?" "त्वं मैथिलीं विना आगच्छन् दृष्ट्वा, लक्ष्मण, महतीं विपत्तिं शङ्कितवान्, हृदयम् अत्यन्तं व्यथितम्।" "मम सव्यं नेत्रं, बाहुः, हृदयं च कम्पन्ति, लक्ष्मण, यदा त्वं सीतायाः दूरं पन्थानं आगच्छसि।" एवं उक्तः सौमित्रिः, धर्मात्मा लक्ष्मणः, शोकसम्भ्रान्तः, पुनः दुःखितस्य रामस्य प्रत्युवाच। "न मम इच्छया तत्र सीतां त्यक्त्वा आगतः; तया तीक्ष्णवाक्यैः त्वं प्रति प्रेषितः।" "सा उच्चैः 'लक्ष्मण' इति रुदती, वृद्धेन तिरस्कृता इव, 'रक्षस्व माम्' इति वाक्यं मम श्रोत्रं गतम्।" "तव दुःखपूर्णं रुदनं श्रुत्वा, मैथिली त्वां पुनः पुनः शीघ्रं गन्तुं प्रेरयति, रुदन्ती, भयाकुला।" "तया पुनः पुनः त्वं गन्तव्यम् इति उक्तः, अहं तु मैथिल्यैः आश्वासनेन वाक्यं उक्तवान्।" "न किञ्चन राक्षसं इह पश्यामि, यः भयम् उत्पादयेत्; शान्तः भव, किञ्चन एतादृशं न जातम्।" "कथं धर्मात्मा 'रक्षस्व माम्, सीते' इति निन्दनीयं वाक्यं वदेत्, यः देवांश्च रक्षेत्?" "कस्मात्, केन, मम भ्रातुः स्वरः भग्नः 'लक्ष्मण, रक्षस्व माम्' इति उक्तः?" "'रक्षस्व माम्' इति राक्षसैः भीतया उच्चारितं, हे शुभे, त्वं न शोकम् कुरु; एषा दुष्टस्त्रीणां वृत्तिः।" "अलं व्यग्रतया; शान्तः भव, चिन्तारहितः; त्रिषु लोकेषु कश्चन न राघवम् युद्धे जयेत्।" "जातः वा, अजः वा, कश्चन न राघवम् युद्धे विजेतुं शक्नोति; राघवः इन्द्रमुखैः देवैः अपि युद्धे अजेयः।" एवं रामस्य शोकमग्नस्य सीतायाः वियोगे दुःखस्य, लक्ष्मणस्य उत्तरवाक्यस्य, आश्रमगमनस्य, अन्वेषणस्य, सर्वम् एकस्मिन् प्रवाहेण रम्यं, श्रद्धया, वर्णितम्।