रामः लक्ष्मणं प्रति शोकसन्तप्तहृदयः स्नेहगद्गदया वाचा इत्युक्तवान्—"लक्ष्मण, जनकनन्दिनी सीतायाः किमपि जीवितस्य चिन्हं किमपि पदं वयं प्राप्स्यामः किल? यथा मृगगणाः भीषणाः शृगालाश्च विक्रन्दन्ति, पक्षिणश्च दिक्कुं ज्वलन्तीं परितः क्रोशन्ति, तथा सा राजकन्या सर्वमङ्गलानि प्राप्नुयात्, महाबाहो। सः राक्षसः मृगरूपधारी मां दूरं नीतवान्; महता प्रयासेन तं मरणासन्नं हत्वा किञ्चिदेव प्रतिनिवृत्तः। मम मनः अत्र शोकदुःखसन्तप्तं, हर्षरहितं जातम्; वामनेत्रं च कम्पते। नूनं लक्ष्मण, सीता अपहृता, हता, अथवा कुतश्चित् विक्षिप्ता।" इत्येवं रामस्य दुःखपूर्णानां वचसां मध्ये, श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणेऽरण्यकाण्डे अष्टचत्वारिंशत्तमं सर्गं शृणु। तत्र दशरथात्मजः धर्मात्मा रामः शोकसन्तप्तं लक्ष्मणं, एकाकिनं दृष्ट्वा, तं वैदेहीं प्रति पृष्टवान् या तत्र न आगता। "या मया दण्डकारण्यं प्रति प्रस्थितेन सह अन्वगच्छत्, सा वैदेही कुत्र अस्ति, लक्ष्मण, या त्वया तत्र निवासे स्थापिता, त्वं च अत्र आगतः? अहं राज्यहीनः, दुःखार्तः, दण्डकारण्ये विचरन्, सा दुःखसखी, तन्वङ्गी वैदेही कुत्र अस्ति? वीर, सा मम जीवितसमा, या देवकन्यासमा, सा सीता विना अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि; सा कुत्र अस्ति? लक्ष्मण, सा जनकात्मजा या सुवर्णसन्निभा, तया विना न स्वर्गस्य, न पृथिव्याः ऐश्वर्यं इच्छेयम्। सा वैदेही या मम प्राणेभ्यः अपि प्रिया, किम् अद्यापि जीवति? वीर, मम वनवासः निष्फलः न स्यात् किल? सौमित्रे, यदि सीतायाः कारणेन अहं मृतः स्याम्, त्वं च गतः, तर्हि कैकेयी प्रीतिम् आप्नुयात् किल? सौम्या कौसल्या, या पुत्रवियोगेन तपस्विनी जाता, सा किम् कैकेयीं सेवेत या स्वपुत्रं राज्यं च प्राप्तवती? यदि वैदेही जीवति, तर्हि अहं पुनः आश्रमं गमिष्यामि; यदि सा नास्ति, लक्ष्मण, तर्हि प्राणान् त्यक्ष्यामि। यदि अहं आश्रमं गच्छन् वैदेही मां सस्मितं न भाषते, लक्ष्मण, तर्हि अहं नश्यामि। किं लक्ष्मण, वैदेही जीवति वा न वा? सा तापसी राक्षसैः त्वयि प्रमत्तेना भक्षिता वा? वैदेही सौम्या, युवती, दुःखमपि न जानाति; नूनं मत्तः पृथक्ता सा शोकार्ता, चित्तविक्लवा। नूनं सः क्रूरः पापराक्षसः 'लक्ष्मण' इति उच्चैः शब्दं कृत्वा त्वां भयभीतं चकार। मम स्वरसमं स्वरं वैदेह्या अपि श्रुतवान् इति मन्ये; सा भयभीता त्वां प्रेषयामास, त्वं च शीघ्रं मम समीपं प्राप्तः। वनमध्ये सीतां एकाकिनीं त्यक्त्वा अहं नूनं पापं कृतवान्, येन क्रूरराक्षसाः अवसरं लब्धवन्तः। ये खरवधेन विक्रान्ताः मांसभक्षका राक्षसाः, ते नूनं सीतां हत्वा, मम संशयः नास्ति। हन्त, अहं विपत्तौ पतितः, रिपुविनाशनः, किम् इदानीं करिष्यामि? नूनं मम एषैव नियतिः।" एवं राघवः सीतां चिन्तयन्, सा महाभागा इति, लक्ष्मणेन सह शीघ्रं जनस्थानं प्रति जगाम। भ्रातरं तु तुडन्तं, शोकसन्तप्तं, क्षुधातृषार्तं, शुष्कोष्ठं, दुःखार्तं च, तुदन्, आश्रमं प्राप्तः, तं रिक्तं दृष्टवान्। वीरः स्वमाश्रमं प्रविश्य, यत्र सा विचरति स्म तानि स्थानानि अन्वेष्य, निवासस्थानं विज्ञाय, रोमाञ्चितः, दुःखेन च विवर्णः अभवत्। इत्येवं श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणेऽरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमं सर्गं शृणु। तत्र रामः आश्रमात् प्रतिनिवृत्त्य, सौमित्रिं दुःखसन्तप्तः इदं वचनं पप्रच्छ। "त्वं कथं मैथिलीं परित्यज्य आगतः, या मयाऽरण्ये त्वयि समर्पिता विश्वास्या? त्वां मैथिल्यां विना प्रतिनिवृत्तं दृष्ट्वा, लक्ष्मण, मम हृदयं महता भयेन कम्पितम्। वामं नेत्रं, भुजं, हृदयं च कम्पते, लक्ष्मण, यदा त्वं सीतायाः वियुक्तः मार्गे दृष्टः।" एवं उक्तः सौमित्रिः धर्मात्मा लक्ष्मणः, शोकसंविग्नः, शोकार्तं रामं प्रत्युवाच—"नाहं स्वेच्छया तां परित्यज्य आगतः; सा कठोरं वचनं ब्रुवाणा माम् आगन्तुं बलात् प्रवृत्ता। सा 'लक्ष्मण' इति वृद्धाभिभाषितेव उच्चैः क्रन्दन्ती, 'रक्षस्व माम्' इति वचनानि मम श्रवणे पतितानि। तव दुःखार्तं क्रन्दनं श्रुत्वा, मैथिली त्वत्प्रेम्णा पुनः पुनः माम् शीघ्रं गन्तुं प्रेरयामास, रुदती, भयभीता च। सा पुनः पुनः माम् गन्तुं प्रेरयामास; अहं तु मैथिलीमिदं वचनं समाश्वास्य उक्तवान्—'न कश्चित् राक्षसः अत्र दृश्यते यो भयं जनयेत्; शान्ता भव, किञ्चिदपि इदृशं न जातु जातम्।' कथं हि महात्मा 'रक्षस्व माम्, सीते' इति निन्दितं हीनं च शब्दं ब्रूयात्, यो देवतानपि रक्षितुं शक्नोति? कस्य हेतोः, केन वा, भ्रातुः स्वरः विक्लवः 'लक्ष्मण, रक्षस्व माम्' इति उक्तः? 'रक्षस्व माम्' इति या भयात् राक्षसेन उच्चिता काकुशब्दा, सा त्वां न संतापयेत्, एषा हि दुष्टनारीणां वृत्तिः। अलम् अस्य विकारस्य; शान्ता भव, निरुत्सुका च। त्रिषु लोकेषु नास्ति कश्चन यो राघवं रणाङ्गणे विजेतुम् अर्हति।" इत्येवं रामलक्ष्मणयोः दुःखार्तयोः सीतां प्रति विलपतोः, वनं शोकमग्नं, आश्रमं रिक्तं, हृदयेषु च विषादः प्रविवेश।