रामः लक्ष्मणं सम्बोधयन् दुःखसन्तप्तः वनान्तरे विचिन्तयति—"राक्षसैः किल वनचरैः सीता नष्टा वा, भुक्ता वा। मम पुरः केवलमशुभानि निमित्तानि दृश्यन्ते। हे लक्ष्मण, जनकनन्दिनी जीवती किंचित् चिन्हं वयं प्राप्नुमः किम्? यथा मृगगणाः घोराः शृगालाः च गर्जन्ति, पक्षिणः च दीप्तदिशं समन्तात् क्रोशन्ति, तस्याः राजकन्यायाः सर्वं शुभं भवतु। राक्षसः मृगवद्वेष्टितः मां दूरं नीतवान्, यत्नेन तं मृत्युकाले हत्वा किञ्चित्तः आगतः। मम मनः शोकातुरं, सन्तापितं, वामाक्षि कम्पते; निश्चितं सीता नष्टा—अपहृता वा, मृतः वा, किमपि विचरन्ती वा।" ततः श्रीरामायणस्य वाल्मीकिकृतस्य अरण्यकाण्डेऽष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। रामः लक्ष्मणं दुःखितं, एकाकिनं दृष्ट्वा, धर्मात्मा दशरथनन्दनः वैदेह्याः विषये पृच्छति यत्र सा न आगता। "या मम दण्डकारण्यगमनसमये अनुगता, सा वैदेही लक्ष्मण, त्वया परित्यज्य आगता कुतः? दण्डकारण्ये राज्यहीनः दुःखसन्तप्तः विचरन्, या दुःखसहायिनी तन्वङ्गी वैदेही, सा कुतः अस्ति? हे वीर, तया विना अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि; या जीवितसहायिनी, देवकन्यायाः सदृशी सा सीता कुतः? लक्ष्मण, जनकनन्दिनी सुवर्णसदृशी या सा विना न स्वर्गस्य न भूमेः राज्यं इच्छेयम्।" "या वैदेही मम प्राणादपि प्रियतराः, सा जीवति वा? वीर, मम वनवासः व्यर्थः न भवतु। सौमित्रे, सीतायाः कारणेन यदि अहं मृतः, त्वं गतः, तर्हि कैकेयी सुखिनी स्यात्। कोशल्या पुत्रशून्या, तपसि निष्ठा, कैकेयीं सेवेत, या पुत्रं राज्यं च प्राप्तवती। यदि वैदेही जीवति तर्हि आश्रमं प्रतिनिवर्तिष्यामि; यदि नष्टा, लक्ष्मण, तर्हि जीवितं त्यक्ष्यामि। यदि आश्रमं गत्वा वैदेही मम स्मितेन न भाषते, लक्ष्मण, तर्हि अहं विनष्टः। वद लक्ष्मण, वैदेही जीवति वा? तपस्विनी सा राक्षसैः भुक्ता वा, यदा त्वं विचलितः?" "वैदेही कोमला, यौवना, दुःखानभिज्ञा; मम वियोगे सा निश्चितं शोकातुरा, मनः व्यग्रं। नूनं स क्रूरः दुष्टः राक्षसः, 'लक्ष्मण' इति उच्चैः शब्दं कृत्वा, तव भीतिं उत्पादितवान्। मम स्वरः वैदेह्या इव श्रुतः, भीता सा त्वां प्रेषितवती, त्वं शीघ्रं मम समीपं गतः। सीतां वनमेकां विहाय, अहं नूनं महद् पापं कृतवान्, राक्षसैः क्रूरैः अवसरः लब्धः। खरस्य निधनात् मांसभक्षाः राक्षसाः किल सीतां हत्वा; नात्र संशयः।" "हा, अहं विपत्तिसागरं पतितः, शत्रुनाशनः; किं करिष्यामि? भीतोऽस्मि, किल एष भाग्यं मम।" एवं राघवः सीतां चिन्तयन्, लक्ष्मणेन सह शीघ्रं जनस्थानं प्रति गतः। भ्रातरं तिरस्कृत्य, शोकग्रस्तः, तृषार्तः, शिथिलमुखः, दुःखितः, आश्रमं गत्वा शून्यं दृष्ट्वा। स्वमाश्रमं प्रविश्य, यत्र सा विचरति स्म, तानि स्थानेषु अन्वेषयन्, निवासस्थानं ज्ञात्वा, रोमाञ्चितः, दुःखेन अभिभूतः अभवत्। ततः वाल्मीकिरामायणस्य अरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। आश्रमात् प्रत्यागच्छन् राघवः सौमित्रिं शोकपूर्णैः वाक्यैः पृच्छति। "लक्ष्मण, किं कारणं यत् त्वं मैथिलीं विहाय आगतः, या त्वं विश्वस्यानया वनमेकया मया त्यक्ता? त्वां मैथिल्यविना पुनः आगतम् दृष्ट्वा, महतीं विपत्तिं आशङ्के, हृदयम् अत्यन्तं संतप्तम्। वामाक्षि, वामबाहुः, हृदयं च कम्पते, लक्ष्मण, यदा त्वं सीतायाः दूरं पन्थानं आगच्छसि।" ततः सौमित्रिः धर्मात्मा लक्ष्मणः शोकाभिभूतः, शोकग्रस्तं रामं प्रत्युवाच—"मम इच्छया न आगतम्, तां विहाय; तया तीक्ष्णवाक्यैः त्वत्प्रति आगच्छितुं प्रेरितः। सा उच्चैः 'लक्ष्मण' इति आक्रोशयन्ती, वृद्धेन ताडिता इव, 'रक्षस्व माम्' इति वचनं मम श्रोत्रे प्रविष्टम्। तव दुःखपूर्णं शब्दं श्रुत्वा, मैथिली तव स्नेहेन पुनः पुनः मां शीघ्रं गन्तुं प्रार्थयन्ती, रुदती, भीता। तया पुनः पुनः प्रेरितः, अहं मैथिल्यै प्रतिवचनं दत्तवान्, आश्वासयन्।" "अत्र राक्षसः कश्चन न दृश्यते, यः भयम् उत्पादयेत्; शान्तः भव, किमपि न जातम्। कथं गुणी पुरुषः 'रक्षस्व माम्, सीते' इति निन्द्यं, अधमं शब्दं उच्चरेत्, यः देवतानपि रक्षितुं शक्नोति? कस्य कारणेन, केन च मम भ्रातुः स्वरः, विकलः, 'लक्ष्मण, रक्षस्व माम्' इति उच्चारितः? 'रक्षस्व माम्' इति भयात् राक्षसैः उच्चारितः, हे सुभगे, तव दुःखं न कर्तव्यम्, एषा दुष्टस्त्रीणां प्रवृत्तिः।" एवं रामः लक्ष्मणं पृच्छति, लक्ष्मणः तस्य शोकं निवेदयति, सीतायाः वियोगे दुःखसागरं प्रविश्य, तौ भ्रातरौ वनं समन्वेषयताम्।