स्वधैर्यसम्पन्नः रामः शीघ्रं प्रत्यावर्त्य आश्रमं प्रति जगाम। मार्गे स विचारयन् यथाऽसौ राक्षसः मृगवपुर्धारी तं दूरं नीतवान्, चिन्तया व्याप्तः जनस्थानं प्रत्यागच्छत्। तत्र सः दुःखितचित्तः दृष्टः सन्, तस्य दुःखभागिनः वन्यपशवः पक्षिणश्च समागताः, तं समाश्वासयन्तः तस्य पार्श्वे समुपविविशुः। तं महात्मानं वामभागे स्थापयित्वा, ते भयङ्करं शब्दं प्राक्रन्दन्; तानि भीषणानि निमित्तानि दृष्ट्वा, रामः शीघ्रं स्वाश्रमं प्रत्यपद्यत। ततः सः लक्ष्मणं समीपमागच्छन्तं दृष्टवान्, यस्य तेजः शोकात् नष्टमिवाभात्। सः लक्ष्मणः नातिदूरे रामं उपससार। दुःखितः स्वयम्, दुःखितं भ्रातरं तथा दुःखेन क्लिष्टं दृष्ट्वा, रामः आगतम् लक्ष्मणं परुषमपि, मधुरमपि, दुःखपूरितं वाक्यम् उवाच। राघवः लक्ष्मणस्य वामहस्तं गृहीत्वा, दुःखेन मिश्रितं वचनं प्रोवाच— "हा लक्ष्मण, त्वया कृतं निन्द्यं, सीतां राक्षसाकीर्णे वने एकाकिनीं त्यक्त्वा आगतः। सौम्य, त्वं यत्र सीतां त्यक्त्वा आगतः, तत्र सर्वं कुशलं भवतु! न मे संशयः—जनकात्मजा वा नष्टा, वा राक्षसैः भक्षिता। बहून्यशुभानि निमित्तानि मम पुरतः दृश्यन्ते।" "लक्ष्मण, वयं किमपि सीतायाः पथि जीवमानायाः चिन्हं प्राप्स्यामः किम्? मृगगणाः भीषणाः शृगालाश्च क्रन्दन्ति, पक्षिणः दिशः दहन्त्याः समन्तात् विलपन्ति—सा राजकन्या कुशलिनी भवतु। स राक्षसः मृगरूपधारी मां दूरं नीतवान्; महता युद्धेन तं मयाऽपि विनिपातितः। मम मनः शोकसन्तप्तं, हर्षरहितं, वामनेत्रं च स्पन्दते; निःसंशयं लक्ष्मण, सीता नास्ति—वा हृता, वा मृताऽपि, वा कुतश्चित् विहरन्ती।" एवं चिन्तयन् रामः शीघ्रं जनस्थानं लक्ष्मणेन सह प्रतस्थे। तत्र दुःखितं, एकाकिनं लक्ष्मणं दृष्ट्वा धर्मात्मा दशरथनन्दनः तं वैदेह्याः विषये पप्रच्छ, या तत्र न आगता। "या मया दण्डकारण्यं प्रति प्रस्थिते अनुगता, सा वैदेही कुत्र, लक्ष्मण, या त्वया त्यक्त्वा आगतः?" इति रामः पप्रच्छ। "राज्यं हृतं दुःखितः दण्डकारण्ये भ्रमन्, सा कृशोदरी वैदेही, दुःखसखी मम, कुत्र अस्ति?" "हे वीर, विना तया अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि; सा सीता, देवकन्यासमा, जीविता अस्ति किम्?" "लक्ष्मण, न स्वर्गस्य, न पृथिव्याः ऐश्वर्यं वाञ्छामि, विना जनकात्मजया सुवर्णप्रभया।" "सा वैदेही, या मम प्राणेभ्यः प्रिया, जीवति किम्? हे वीर, मम वनवासः व्यर्थः न भविष्यति किम्?" "सौमित्रे, यदि सीतायाः हेतोः अहम् मृतः, त्वं च गतः, तर्हि कैकेयी प्रीयेत किम्?" "कोशल्या पुत्रशून्या, तपोनिष्ठा, कैकेयीं सेवेत किम्, या पुत्रसहितं राज्यं प्राप्तवती?" "यदि वैदेही जीवति, तर्हि अहं आश्रमं प्रतिपद्ये; यदि नास्ति, लक्ष्मण, प्राणान् त्यक्ष्यामि।" "यदि आश्रमं प्राप्तः सन्, वैदेही न स्मितपूर्वकं मां भाषते, लक्ष्मण, तर्हि अहं न भविष्यामि।" "लक्ष्मण, वद, वैदेही जीवति वा न वा? सा तापसी राक्षसैः त्वयि प्रमत्ते भक्षिता किम्?" "वैदेही कोमला, तरुणी, दुःखानभिज्ञा सदा; मत्तः पृथग्भूता सा निश्चितं शोकसन्तप्ता।" "नूनं सः क्रूरः दुष्टः राक्षसः, 'लक्ष्मण' इति उच्चैः शब्दं कृत्वा, त्वां भयभीतं चकार।" "मम सदृशं शब्दं वैदेह्या उत्पन्नं श्रुतवानिव, भीता सा त्वां प्रेषयत्, त्वं मम समीपं शीघ्रं आगतः।" "वनमध्ये सीतां त्यक्त्वा मया पापं कृतं, क्रूरराक्षसैः अवसरः दत्तः।" "मांसभक्षिणः राक्षसाः खरवधेन दुःखिताः, नूनं सीतां हत्वा, निःसंशयं।" "हा, अहं विपत्तौ पतितः, रिपुघ्न, किम् करिष्यामि? इदं मे दैवसंयुक्तं भयमिव।" एवं सीतां चिन्तयन् राघवः लक्ष्मणेन सह शीघ्रं जनस्थानं प्रतस्थे। भ्रातरं तिरस्कृत्य, दुःखितः, क्षुधातृषार्तः, निश्वस्य, शुष्कवक्त्रः, शोकसन्तप्तः, आश्रमे प्रविश्य तं रिक्तं दृष्टवान्। वीरः स्वमाश्रमं प्रविश्य, यत्र सा विचरति स्म, तानि देशान् विचिन्वन्, तं निवेशनं विज्ञाय, रोमाञ्चितः, दुःखेन विवर्णः अभवत्। ततः, आश्रमात् प्रत्यागच्छन् राघवः सौमित्रिं शोकसम्भृतेन वचसा पप्रच्छ। "कस्मात् त्वं मैथिलीं परित्यज्य आगतः, या मयाऽपि विश्वसनीयत्वात् वने एकाकिनी त्यक्ता?" "त्वां मैथिलीं विना प्रत्यागच्छन्तं दृष्ट्वा, लक्ष्मण, महद् आपद्भयम् आगतं, मम हृदयं गभीरं संतप्तम्।" "मम वामनेत्रं, बाहुः, हृदयं च स्पन्दते, लक्ष्मण, यदा त्वां सीतया दूरं पन्थानं आगतम् पश्यामि।" एवं उक्ते, सौमित्रिः धर्मात्मा लक्ष्मणः, शोकाभिभूतः, पुनः शोकार्ताय रामाय प्रत्युवाच।