रामः अद्य बहूनि भयानकानि निमित्तानि पश्यन्, मनसि चिन्तयन्, शृगालस्य भीषणं निनादं श्रुतवान्। तदा सः शीघ्रं प्रत्यावृत्त्य, आत्मसंयतः रामः, मृगस्वरूपिणा राक्षसेन स्वातः दूरं नीतः इति विचारयन्, आश्रमं प्रति जगाम। सः राघवः, चिन्तया समाविष्टः, जनस्थानं प्रत्यागच्छत्। तं विषण्णमना दृष्ट्वा, तत्र वन्यपशवः पक्षिणश्च, तस्य दुःखेन सह मिलित्वा, तस्य समीपं समाययुः। ते पशवः, पक्षिणश्च, महात्मानं रामं वामभागे स्थापयित्वा, भीषणानि शब्दानि निनदुः। एतानि भयावहानि निमित्तानि दृष्ट्वा, राघवः शीघ्रं स्वमाश्रमं प्रति त्वरया प्रतिनिवृत्तः। तदा सः लक्ष्मणं समीपं आगच्छन्तं दृष्टवान्, यस्य तेजः क्षीणम् आसीत्। लक्ष्मणः अपि नातिदूरे रामं समीपं अगच्छत्। स्वयं दुःखितः सन्, भ्रातरं समं दुःखितं च शोकेन क्लिष्टं दृष्ट्वा, रामः आगतम् लक्ष्मणं परुषैः वचोभिः उपालभत। राघवः, सीतां राक्षससंकीर्णे वने एकाकिनीं त्यक्त्वा, लक्ष्मणस्य वामहस्तं गृहीत्वा, वेदनया युक्तानि मधुरपरुषाणि वचनानि उवाच— "हा लक्ष्मण, यत् त्वया कृतं, एकां तां त्यक्त्वा, तद् दोषवत्।" "त्वं सौम्य, सीतां विहाय अत्र आगतः—कुशलं अस्तु। न संशयः, जनकात्मजा—" इत्युक्त्वा, "सा वा नष्टा, वा राक्षसैः भक्षिता, ये वनं विचरन्ति। ह्येव केवलानि अमंगलानि निमित्तानि मम पुरतः दृश्यन्ते।" "लक्ष्मण, जनकात्मजायाः किञ्चिदपि चिन्हं जीवितस्य प्राप्स्यामः किम्? सा जीवति वा?" इति सः पृष्टवान्। "यथा मृगयूथानि, भीषणाः शृगालाः च निनदन्ति, पक्षिणश्च दिक्कुं दहन्ति, तस्याः राजपुत्र्याः कुशलं भवतु।" "सः राक्षसः, मृगवद् रूपधारी, मां दूरं नीतवान्। महता यत्नेन, मरणासन्नं तं हत्वा, किञ्चित् जीवितः अस्मि।" "मम चित्तं विषण्णं, हर्षहीनं, वामलोचनं च कम्पते; न संशयः, लक्ष्मण, सा सीता नास्ति—अपहृता, मृतवा, वा कुतश्चित् विचरन्ती।" इत्येवं, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना लिखिते, अरण्यकाण्डे, अष्टचत्वारिंशत्तमः सर्गः आरभ्यते। रामः, लक्ष्मणं दुःखितं एकाकिनं च दृष्ट्वा, धर्मात्मा दशरथात्मजः, तं वैदेहीं अप्राप्तां विषये पप्रच्छ। "या मया दण्डकारण्यं प्रति प्रस्थितेन अनुगता—सा वैदेही कुत्र, लक्ष्मण, या त्वया त्यक्त्वा अत्र आगतः?" "अहं राज्यात् वञ्चितः, दुःखितः, दण्डकारण्ये भ्रमन्, सा सुकुमारि वैदेही कुत्र, या मम दुःखसहचारिणी?" "सौम्य, तया विना अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि; सा सीता कुत्र, या मम जीवितसहधर्मिणी, देवानां कन्येव?" "लक्ष्मण, न स्वर्गस्य, न पृथिव्याः ऐश्वर्यं, सा जनकात्मजा सुवर्णसदृशी विना, मम इच्छितम्।" "सा वैदेही, या मम प्राणेभ्यः अपि प्रियं, जीवति वा? वीर, मम वनवासः निष्फलः न स्यात् किम्?" "सौमित्रे, यदि सीतायाः कारणेन अहं नष्टः, त्वं च गतः, कैकेयी तदा किम् प्रीता स्यात्?" "का कौसल्या, पुत्रविहीना, तपस्यासक्ता, सा कैकेयीं, या पुत्रवन्ती राज्यवन्ती च, सेव्येत किम्?" "यदि वैदेही जीवति, अहं आश्रमं प्रतिनिवर्तिष्यामि; यदि सा नास्ति, लक्ष्मण, प्राणान् त्यक्ष्यामि।" "यदि मम आश्रमं प्राप्तस्य, वैदेही मम सस्मितं वचनं न वदेत्, लक्ष्मण, तदा अहं विनशिष्यामि।" "लक्ष्मण, वद, सा वैदेही जीवति वा न वा? सा तापसी राक्षसैः त्वया विमूढेन भक्षिता किल?" "वैदेही सुकुमारि, तरुणी, दुःखस्य अनभिज्ञा; मम वियोगेन सा शोकाकुला, क्लिष्टमना नूनम्।" "नूनं सः क्रूरः दुष्टः राक्षसः, 'लक्ष्मण' इति उच्चैः रुदन्, त्वां भीतिं जनयामास।" "मम स्वरः सदृशः, वैदेह्या अपि श्रुतः, सा भयभीता त्वां प्रेषयामास, त्वं च शीघ्रं मम समीपं प्राप्तः।" "सीतां वने एकां त्यक्त्वा, अहं नूनं महद् पापं कृतवान्, राक्षसेभ्यः अवसरं दत्तवान्।" "मांसभक्षिणः राक्षसाः, खरस्य वधेन दुःखिता, नूनं सीतां हत्वा—न संशयः।" "हा, अहं विपत्तौ पतितः, रिपुघ्नः, किम् करिष्यामि? एष मे दैववशः इति भीते।" एवं राघवः सीतां चिन्तयन्, लक्ष्मणेन सह शीघ्रं जनस्थानं प्रति प्रययौ। भ्रातरं उपालभ्य, दुःखितः, क्षुधातृषार्तः, शुष्कास्यः, विषण्णः, आश्रमं प्राप्तवान्, तं रिक्तमपश्यत्। सः वीरः स्वमाश्रमं प्रविश्य, यत्र सा चरति स्म, तानि स्थानानि अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। निवासस्थानं विज्ञाय, सः रोमाञ्चितः, दुःखेन अभिभूतः अभवत्। इत्येवं, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना लिखिते, अरण्यकाण्डे, एकोनषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। ततः आश्रमात् प्रत्यागच्छन्, राघवः, रघुसुतः, सौमित्रिं शोकसंतप्तः इदं वचनं पप्रच्छ। सः तम् उवाच—"किमर्थं त्वं मैथिलीं विहाय आगतः, या मया विश्वस्तया वने एकाकिनी त्यक्ता?" "त्वां मैथिल्याः विना प्रत्यागच्छन्तं दृष्ट्वा, लक्ष्मण, महद् अपायं सन्दधे, मम हृदयम् अतीव व्याकुलम्।" "मम वामं नेत्रं, बाहुः, हृदयं च स्पन्दते, लक्ष्मण, यदा त्वं पन्थानं आगतः, सीतायाः दूरं स्थितः।