रामः, जनस्थानदोषात् राक्षसाणां शत्रुत्वं प्राप्तः, वनमध्ये तयोः द्वयोः—सीतायाः लक्ष्मणस्य च—मया विहीनयोः सर्वं शुभं भवेत् इति मनसि चिन्तयन्, अद्य भीषणानि अपशकुनानि दृष्ट्वा, शृगालस्य निनादम् अपि श्रुत्वा, त्वरितं प्रज्ञायुक्तः स्वाश्रमं प्रत्यागच्छत्। यथा राक्षसः मृगरूपधारी तं दूरं निनाय, तथा चिन्तयन्, सः जनस्थानं प्रत्यागतः, चिन्तासन्तप्तः। तस्य मनः विषण्णं दृष्ट्वा, वन्यपशवः पक्षिणः च तं समन्तात् समागम्य, तस्य दुःखं अंशतः अनुभूय, तं महात्मानं वामपार्श्वे स्थापयन्तः, भीषणं शब्दं विविंचन्। तानि घोराणि अपशकुनानि दृष्ट्वा, रामः शीघ्रं स्वमाश्रमं प्रति त्वरितं प्रत्यगच्छत्। ततः सः लक्ष्मणं समीपं आगच्छन्तं, यशःहीनं दृष्ट्वा, नातिदूरं तं समीपं आगतम् अपश्यत्। स्वयम् दुःखितः, भ्रातृदुःखं अपि दृष्ट्वा, रामः दुःखसन्तप्तं लक्ष्मणं उपालपत्। राक्षसैः आक्रान्ते वने सीतां एकाकिनीं विहाय, राघवः लक्ष्मणस्य वामहस्तं गृहीत्वा, मधुरं च कटुकं च दुःखपूर्णं वचनं उवाच—“हा लक्ष्मण, यत् त्वया कृतं, सीतां विहाय आगतः, तद् दोष्यं। त्वं सौम्यः, सीतां विहाय आगतः, सर्वं शुभं भवेत्। किन्तु वीर, न मे संशयः—जनकनन्दिनी...” “...वनचरैः राक्षसैः सा नष्टा वा, भुक्ता वा, मृतः वा; हि, मम पुरतः केवलं अशुभानि अपशकुनानि दृश्यन्ते। हे लक्ष्मण, जीवन्त्याः जनकनन्दिन्याः, पुरुषव्याघ्रस्य, किम् अपि चिन्हं प्राप्तुं शक्नुवः किम्? यथा मृगगणाः, शृगालाः च भीषणं निनादं कुर्वन्ति, पक्षिणः च दिग्भागेषु क्रोशन्ति, तस्याः राजकुमर्याः सर्वं शुभं भवेत्, हे महाबाहो। सः राक्षसः मृगसदृशः मां दूरं निनाय; तं महायुद्धेन कष्टेन मृत्युकाले हत्वा। इह मम मनः विषण्णं च, हर्षरहितं च; वामाक्षि कम्पते; न संशयः, लक्ष्मण, सीता नष्टा—अपहृता वा, मृतः वा, किमपि विचरन्ती वा।” एवं रामः दुःखसन्तप्तः, लक्ष्मणं स्थिता सीतायाः विषये पृच्छति। “सौमित्रे, तया मया दण्डकवनं प्रयान्ते अनुगता या वैदेही, सा कुत्र अस्ति, या त्वया विहाय आगता?” “राज्यहीनः दुःखसन्तप्तः दण्डकवनं भ्रमन्, या दुःखसहायिनी, सा तन्वी वैदेही कुत्र अस्ति?” “वीर, विना तया अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि; सा जीवितसहायिनी, देवकन्यायाः सदृशी सीता कुत्र अस्ति?” “लक्ष्मण, यदि तया विना देवराज्यं वा, भूमिराज्यं वा, न इच्छेयम्; सा जनकनन्दिनी सुवर्णसदृशी। सा वैदेही, या मम प्राणात् अपि प्रियः, जीवति वा? वीर, मम वनवासः व्यर्थः न भवेत् किम्?” “सौमित्रे, सीतायाः कारणात् यदि अहं मृतः, त्वं गतः, कैकेयी सुखिनी स्यात् किम्?” “सौम्यः कौसल्या, पुत्रहीना, तपस्विनी, कैकेयीं, या पुत्रवत्सला, राज्यं प्राप्तवती, इच्छितं प्राप्तवती, सेवेत् किम्?” “यदि वैदेही जीवति, तर्हि आश्रमं प्रतिनिवर्तिष्यामि; यदि नष्टा, लक्ष्मण, जीवितं त्यक्ष्यामि।” “यदि आश्रमे आगच्छन् वैदेही स्मितेन मां न भाषेत, लक्ष्मण, तदा अहं नाश्यामी।” “लक्ष्मण, वद, वैदेही जीवति वा, न वा; या तपस्विनी, त्वया व्यग्रे राक्षसैः भुक्ता वा?” “वैदेही कोमलाङ्गी, युवती, दुःखानवगता सदा; निश्चितं, मम वियोगेन, सा दुःखिता, व्याकुलचित्ता। तत्र, सः क्रूरः, पापकृत् राक्षसः, ‘लक्ष्मण’ इति उच्चैः आह्वयन्, त्वं भयम् उपनिनाय। मम स्वरः सदृशः, वैदेह्याः मुखात् श्रुतः इति मे मन्ये; सा भीता, त्वां प्रेषयामास, त्वं शीघ्रं मम समीपं आगतः। सीतां एकाकिनीं वने विहाय, अहं नूनं पापकृतं कृतवान्, राक्षसैः क्रूरैः अवसरः लब्धः। मांसभक्षिणः राक्षसाः, खरस्य वधेन दुःखिताः, नूनं सीतां हत्वा; नात्र संशयः।” “हा, अहं विपत्तौ पतितः, शत्रुनाशनः; किं करिष्यामि? इदं भाग्यं मम निश्चितं इति भीतेन मन्ये।” एवं राघवः सीतायाः, तस्याः महाभागायाः, विषये चिन्तयन्, लक्ष्मणेन सह जनस्थानं त्वरितं ययौ। भ्रातरं उपालपत्, दुःखितं च, क्षुधातृषार्तः, शुष्कमुखः, विषण्णः, आश्रमे आगत्य शून्यं दृष्ट्वा। वीरः स्वमाश्रमं प्रविश्य, यत्र सा चरति स्म तानि स्थानेषु अन्वेष्य, आश्रमस्थानं जानीत्वा, रोमाञ्चः अभवत्, दुःखेन अभिभूतः। ततः, आश्रमात् प्रत्यागच्छन्, रामः रघुनन्दनः, सौमित्रिं दुःखपूर्णैः वाक्यैः पप्रच्छ। “किं त्वया मैथिली विहाय आगतः, या मम विश्वस्यमाना वने एकाकिनी स्थापिता?” “त्वं मैथिलीं विना प्रत्यागच्छन् दृष्ट्वा, लक्ष्मण, महद् आपद् अभवत् इति मे भीतः, हृदयम् अतिव्यथितम्।