रामः शीघ्रं मार्गमाश्रित्य, रूपान्तरं कृत्वा विचरन्तं मायामृगं मारीचं त्वरया जघान। ततः सः मैथिलीं द्रष्टुमुत्कण्ठया शीघ्रं प्रतिनिवृत्तः। तस्य पृष्ठतः क्रूरस्वरेण शृगालः निनादं चकार। तं भीषणं रोमाञ्चकरं शब्दं श्रुत्वा रामः संशयं जगाम, शृगालस्य निनादं चिन्तयन्। सः दुःखेन चिन्तयामास—“हन्त, एषः शृगालस्य निनादः पापस्य संकेतः इति मन्ये। वैदेह्या राक्षसैः अनभिहता, स्वस्ति स्यात्। यदि लक्ष्मणः तं शब्दं शृणोति, यं मारीचः मम स्वरं विज्ञाय मृगरूपेण कृतवान्, तर्हि सौमित्रिः तं शब्दं श्रुत्वा मैथिलीं परित्यज्य शीघ्रं मया प्रेषितः इव आगमिष्यति। नूनं राक्षसाः सीतायाः विनाशं इच्छन्ति। ते मां काञ्चनमृगरूपेण आश्रमात् दूरं नीतवन्तः। मम बाणेन विद्धः मारीचः ‘हा लक्ष्मण, हतोऽस्मि’ इति आक्रन्दन् मां दूरं नीतवान्। यौ द्वौ मया वनमध्ये एकाकिनौ विहितौ, तयोः सर्वं कुशलं भूयात्। जनस्थानकारणात् राक्षसानां शत्रुतां प्राप्तवानस्मि। अद्य बहूनि भीषणानि अपशकुनानि दृश्यन्ते।” इति चिन्तयन् रामः शृगालस्य निनादं पुनः श्रुतवान्। सः शीघ्रं प्रतिनिवर्त्य, आत्मसंयतः रामः आश्रमं प्रति गतवान्, यथा राक्षसः मृगरूपेण तं दूरं नीतवान्, इति मनसि चिन्तयन्। राघवः चिन्तायाः परिप्लुतः जनस्थानं प्रत्युपावर्तत। तं विषण्णमनसमालोक्य, वन्यपक्षिमृगाः अपि तस्य दुःखं संविभज्य समागताः। ते महात्मानं वामभागे स्थापयित्वा भीषणं शब्दं नदन्ति स्म। तानि भीषणानि अपशकुनानि दृष्ट्वा राघवः शीघ्रं स्वाश्रमं प्रत्यभिपेदे। तस्मिन्नेव काले लक्ष्मणः शोकार्तः, तेजोहीनः, समीपमागतः। सः रामस्य समीपं नातिदूरे प्राप। स्वयम् दुःखितः भ्रातरं दुःखितं समुपसर्पन्तं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणं तिरस्कृत्य वचनमब्रवीत्। “राक्षसैः संकीर्णे वने सीतां एकाकिनीं परित्यज्य त्वं आगतः,” इति राघवः लक्ष्मणस्य वामहस्तं गृहीत्वा, मधुरमपि कटुकमपि दुःखसंयुक्तं वचनं व्याजहार—“हा लक्ष्मण, त्वया यदेतत् कृतं, तद्गर्हितमेव। त्वं सौम्यः सीतां परित्यज्य अत्रागतः, स्वस्ति स्यात्। न मे संशयः—जनकात्मजा—सा वा नष्टा, वा राक्षसैः भक्षिता। हि, मम पुरतः केवलं अपशकुनानि दृश्यन्ते।” “लक्ष्मण, किं जीवन्त्यां सीतायां किञ्चित् चिह्नं प्राप्स्यामः? यथा मृगगणाः भीषणाश्च शृगालाः नदन्ति, पक्षिणश्च ज्वलन्ति दिशः परितः क्रोशन्ति, सा राजकन्या कुशलिनी भवतु। राक्षसः मृगरूपधारी मां दूरं नीत्वा, संघर्षेण मया हतः। मनसि मम विषण्णता, हर्षाभावः, वामनेत्रे कम्पः; नूनं लक्ष्मण, सीता नष्टा—अपहृता, मृतवा, अथवा कुतश्चिद्विचरन्ती।” एवं सर्गस्याष्टपञ्चाशत्तमं वाल्मीकिरामायणस्य अरण्यकाण्डे शृणु। ततः रामः लक्ष्मणं दुःखेन विवर्णं चैकाकिनं दृष्ट्वा, धर्मात्मा दशरथात्मजः, वैदेह्याः, या तत्र न आगता, विषये पृष्टवान्। “या मया दण्डकवनं प्रति प्रस्थितेनानुगता, सा वैदेही कुत्र, लक्ष्मण, या त्वया परित्यज्य अत्र आगतः?” इति सः पप्रच्छ। “अहमिदानीं राज्यहीनः शोकसंतप्तश्च दण्डकवनं विचरन्, सा दुःखसाहचारिणी तन्वी वैदेही कुत्र? हे वीर, तया विना अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि; या सा सीता, जीवितसहचारिणी, अमरकन्यासमा, सा कुत्र? लक्ष्मण, जनकात्मजया विना न स्वर्गसंपत्तिं, न पृथिव्याः राज्यं कामये।” “सा वैदेही मम प्राणेभ्योऽपि प्रिया, सा जीवति वा? वीर, मम वनवासः निष्फलो न स्यात् किल? सौमित्रे, यदि सीतायाः कारणेन अहं मृतः, त्वं च गतः, तर्हि कैकेयी तुष्टिः स्यात् किम्? मृदुका कौसल्या पुत्रवियुक्ता, तपोवननिष्ठा, तया पुत्रसम्पन्नया राज्यलाभिनीया कैकेय्याः सेवां करिष्यति किल?” “यदि वैदेही जीवति, तर्हि अहं आश्रमं प्रतिनिवर्तिष्ये; यदि नास्ति, लक्ष्मण, तदा प्राणान् त्यक्ष्यामि। यदि आश्रमं प्राप्तः सन् वैदेही मां न सस्मितं भाषते, लक्ष्मण, तदा नूनं विनश्यामि। लक्ष्मण, कथय, वैदेही जीवति वा न वा? सती तपस्विनी राक्षसैः तव प्रमादेन भक्षिता किल?” “वैदेही सा कोमला, युवती, दुःखानभिज्ञा, नूनं मत्तः पृथग्भूता शोकार्ता मनसा विचेष्टते। नूनं सः क्रूरः पापात्मा राक्षसः ‘लक्ष्मण’ इति उच्चैः क्रन्दित्वा त्वां भीतिं नीतवान्। मम स्वरसमं स्वरं वैदेह्या श्रुत्वा, सा भीता त्वां प्रेषयित्वा त्वं शीघ्रं मम समीपमागतः।” “वनमध्ये सीतां परित्यज्य मया नूनं घोरं कर्म कृतम्, येन क्रूरराक्षसाः अवसरं प्राप्तवन्तः। खरवधात् क्रुद्धाः मांसभक्ष्यराक्षसाः नूनं सीतां हत्वा, न संशयः।” एवं रामः दुःखाकुलः लक्ष्मणं प्रति सीतायाः विषये शोकार्तः, चिन्तासंतप्तः, विविधैः शब्दैः दुःखं निवेदयामास।