शृणुत, महामुनिवाल्मीकिना विरचितस्य श्रीरामायणस्य अरण्यकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः कथ्यते। रामः शीघ्रमेव मायामृगवपुषा विचरन्तं, यथेष्टवेषधारिणं मारीचं स्वबाणेन निहत्य प्रत्यागच्छन् मार्गे प्रस्थितवान्। स मैथिलीं द्रष्टुमुत्कण्ठितः शीघ्रं धावतः पृष्ठतः करालस्वरः क्रूरः शृगालः निनादमकरोत्। तं भीषणं रोमाञ्चकरं निनादं श्रुत्वा रामः संशयं जगाम, तस्य शृगालनिनादस्य अर्थमवेक्ष्य चिन्तयामास—"हन्त, एषः शृगालस्य निनादः पापसूचकः, कच्चित् वैदेही राक्षसैः अनभिहता सुरक्षितास्ति।" रामः पुनः चिन्तयामास—"यदि लक्ष्मणः तं निनादं शृणोति, यं मारीचः मम स्वरं विज्ञाय मृगरूपेण अनुकृतवान्, तर्हि सौमित्रिः तं स्वरं श्रुत्वा मैथिलीं परित्यज्य शीघ्रं मया प्रेषितः मम समीपं आगमिष्यति। नूनं राक्षसाः सीताया विनाशमेव इच्छन्ति; ते मां मृगमणिरूपेण आश्रमात् दूरं नीतवन्तः। मम बाणेन विद्धः मारीचः दूरं नीत्वा 'हा लक्ष्मण, हतोऽस्मि' इति उच्चैः आक्रोशत्।" "कच्चित् तौ द्वौ, मया अरण्ये एकाकिनौ परित्यक्तौ, कुशली भवेताम्; जनस्थानकारणात् अहं राक्षसानां शत्रुर्भूतः। अद्य बहूनि भीषणानि अपशकुनानि दृश्यन्ते।" इति विचारयन् रामः तं शृगालनिनादं पुनः श्रुत्वा शीघ्रं प्रत्यावृत्तः, समाधानेन स्वाश्रमं प्रतिजगाम, राक्षसेन मृगरूपेण स्वं दूरं नीतमिति चिन्तयन्। राघवः चिन्तासन्तप्तः जनस्थानं प्रतिपद्य, तं शोकाकुलं दृष्ट्वा वन्यपक्षिणः मृगाश्च तस्य समीपे समागम्य तस्य दुःखेन सह दुःखिताः अभवन्। ते महात्मानं वामपार्श्वे स्थापयित्वा भीषणं निनादं कृत्वा, राघवः तानि अशुभानि अपशकुनानि दृष्ट्वा शीघ्रं स्वाश्रमं प्रत्यपद्यत। तदा सः लक्ष्मणं समीपं आगच्छन्तं, मलिनवर्णं, दृष्टवान्; लक्ष्मणः अपि समीपं आगतः। रामः स्वयम् दुःखार्तः, भ्रातरं दुःखदुःखितं दृष्ट्वा, सः तं लक्ष्मणं आगतम् उपालभत। सीतां राक्षससेविते अरण्ये एकां परित्यज्य, राघवः लक्ष्मणस्य वामहस्तं गृहीत्वा, श्लक्ष्णमधुरकठोरार्थयुक्तं दुःखपूर्णं वचनं प्रोवाच—"हा लक्ष्मण, त्वया यत् कृतं, एकां तां परित्यज्य, तद्गर्हणीयम्।" "त्वं सौम्यः, सीतां परित्यज्य अत्र आगतः, कच्चित् सर्वं कुशलम्। न मे संशयः, जनकात्मजा—" इत्यादि वदन्, "सा वा नष्टा, वा राक्षसैः भक्षिता, यतो हि मम पुरतः केवलं अशुभानि अपशकुनानि दृश्यन्ते।" "लक्ष्मण, जीवन्तीं जनकात्मजां सीतां वा किञ्चिद् चिन्हं प्राप्स्यामः किम्? यथा मृगगणाः, भीषणशृगालाश्च निनादन्ति, पक्षिणश्च दिशः ज्वलन्त्याः समन्तात् क्रोशन्ति, तथा सा राजकन्या कुशलिनी भवेत्।" "स मृगरूपधारी राक्षसः मां दूरं नीतवान्; महता यत्नेन तं हत्वा प्राणान्ते तं मृगं हत्वा। मम मनः दुःखितं, हर्षरहितं, वामलोचनं च कम्पते; नूनं लक्ष्मण, सा सीता नष्टा—अपहृता, मृतवा, अथवा कुतश्चित् विचरति।" शृणुत, अरण्यकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। लक्ष्मणं शोकसन्तप्तं एकाकिनं दृष्ट्वा, धर्मात्मा दशरथात्मजः तं वैदेह्याः विषये पप्रच्छ—"या मया दण्डकारण्यगमनकाले अनुगता, सा वैदेही कुत्र? लक्ष्मण, त्वया तां परित्यज्य कुतः आगतः?" "राज्यहीनः दुःखार्तः अयं दण्डकारण्ये विचरन्, सा कृशोदरी वैदेही, मम दुःखसहचरी, कुत्र अस्ति? हे वीर, विना तया अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि; सा सीता, या जीवितसहचरी, देवनन्दिनीव, कुत्र अस्ति?" "लक्ष्मण, सा जनकात्मजा या सुवर्णसदृशी, विना तया न स्वर्गस्य, न पृथिव्याः राज्यं इच्छेयम्। सा वैदेही, या मम प्राणेभ्यः अपि प्रिया, कच्चित् जीवति? हे वीर, मम वनवासः निष्फलः न स्यात् किम्?" "सौमित्रे, यदि सीतायाः कृते अहं मृतः, त्वं च गतः, तर्हि कैकेयी प्रीतिम् आप्नोति किम्? कोसल्या पुत्रवियोगार्ता, तपोनिष्ठा, पुत्रयुक्तया, राज्यलाभिनीया कैकेय्याः सेवां करिष्यति किम्?" "यदि वैदेही जीवति, अहं आश्रमं प्रत्यागमिष्यामि; यदि सा नास्ति, लक्ष्मण, प्राणान् त्यक्ष्यामि। यदि आश्रमं गच्छन् वैदेही मां न स्मितपूर्वकं भाषते, तर्हि लक्ष्मण, अहम् नश्यामि।" "लक्ष्मण, कथय, वैदेही जीवति वा न वा? सा तापसी राक्षसैः त्वदवधानकाले भक्षिता वा? वैदेही सौम्या, युवती, दुःखं न जानाति; मत्तः वियुक्ता, नूनं शोकसन्तप्ता, मनसा व्याकुला।" "नूनं सः क्रूरः पापात्मा राक्षसः, 'लक्ष्मण' इति उच्चैः आह्वयन्, त्वां भयभीतं कृतवान्। अहं मन्ये, मम स्वरः इव वैदेह्या श्रुतः, सा भीता त्वां प्रेषयामास, त्वं च शीघ्रं मम समीपं द्रष्टुम् आगतः।" "सीतां एकां अरण्ये परित्यज्य, अहं नूनम् अतीव पापं कृतवान्, येन क्रूरराक्षसैः अवसरः लब्धः।" एवं रामः लक्ष्मणं प्रति दुःखार्तः, चिन्ताशोकसंविग्नः, सीतां प्रति अनिर्वचनीयां उत्कण्ठां प्रकटयन्, तस्याः अन्वेषणाय उत्सुकः, भ्रातरं समाश्वासयन्, वनं प्रति शीघ्रं प्रतस्थे।