तत्र मैथिली, तेषां विकृतनेत्राणां भीष्मदृशां भयभीता दुःखार्ता च, प्रियं पतिं तस्य च भ्रातरं स्मरन्ती, सान्त्वनं न लब्ध्वा मूर्च्छिता अभवत्। तस्याः मनसि शोकभयाभ्यां संतप्तायाः चेतना नष्टा इव अभवत्। शृणु अधुना सप्तपञ्चाशत्-सर्गस्य कथा, यत्र श्रीमद्वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे रामः मारिचं मृगस्वरूपं, यः यथेष्टवपुर्धारी विचरति, शीघ्रं हत्वा पथि प्रत्यावर्तत्। मैथिलीं द्रष्टुम् उत्सुकः स यत्र शीघ्रं ययौ, तत्र तस्य पृष्ठतः क्रूरस्वरः शृगालः घोरं निनादं अकारयत्। तं रोमाञ्चजनकं शब्दं श्रुत्वा रामः संशयितः अभवत्, तस्य शृगालनिनादस्य अर्थं चिन्तयन्। रामः मनसि विचारयन्, “अहो, शृगालस्य निनादोऽयम् अशुभः स्यात्; मैथिली राक्षसैः अनुपहता सुरक्षितास्तु।” यदि लक्ष्मणः तं शब्दं शृणोति, मारिचः मम स्वरं जानन् मृगस्वरूपेण तं अनुकरणं कृतवान्—तर्हि सौमित्रिः तं शब्दं शृण्वन् मैथिलीं त्यक्त्वा शीघ्रं मम समीपं आगच्छेत्, तया प्रेषितः। नूनं राक्षसाः सीताया मृत्युम् इच्छन्ति; स्वर्णमृगस्य रूपेण मां आश्रमात् दूरं निनायुः। मां दूरं नीत्वा मारिचः मम बाणेन ताडितः, “हाहा लक्ष्मण, मया हतः!” इति उच्चैः अक्रन्दयत्। रामः चिन्तयन्, “यौ द्वौ वनान्तरे मया त्यक्तौ, तयोः सर्वं शुभं भवतु; जनस्थानस्य कारणात् अहं राक्षसाणां शत्रुः अभवम्। अद्य बहूनि घोराणि अशुभानि लक्षणानि दृश्यन्ते।” एवं विचारयन् रामः शृगालस्य निनादं शृणोति। ततः शीघ्रं प्रत्यावर्त्य, आत्मसंयमितः रामः आश्रमं प्रति ययौ, मृगस्वरूपेण राक्षसः तं दूरं निनीतवान् इति मनसि चिन्तयन्। राघवः चिन्ताव्याकुलः जनस्थानं प्रत्यागच्छत्; तं विषण्णं दृष्ट्वा वन्यपशवः पक्षिणः च तस्य दुःखं अनुभूतवन्तः तस्य समीपं समागच्छन्। तं महात्मानं वामभागे स्थापयित्वा, ते घोरं शब्दं अकुर्वन्; तानि भीषणानि लक्षणानि दृष्ट्वा राघवः शीघ्रं स्वं आश्रमं प्रति अभ्यगच्छत्। ततः सः लक्ष्मणं समीपं आगच्छन्तं दीनं दृष्ट्वा, रामः दुःखार्तः अभवत्। तयोः उभयोः दुःखसंतप्तयोः रामः, लक्ष्मणं आगच्छन्तं दृष्ट्वा तं तिरस्कृत्य अब्रवीत्। सीतां राक्षससंवसिते वने एकां त्यक्त्वा, राघवः लक्ष्मणस्य वामहस्तं गृहीत्वा, मधुरं च कठोरं च दुःखयुतं वचनम् उवाच—“अहो लक्ष्मण, यत् त्वया कृतं, सीतां त्यक्त्वा आगतः, तद् दोषयुक्तम्। त्वं सौम्यः, सीतां त्यक्त्वा आगतः, सर्वं शुभं भवतु; न मे संशयः, जनकनन्दिनी—।” “—वा नष्टा वा राक्षसैः वनचारिभिः उपभुक्ता वा। मम पुरतः केवलं अशुभानि लक्षणानि दृश्यन्ते। लक्ष्मण, जीवन्त्यां जनकनन्दिन्यां, तस्याः चिन्हं किमपि प्राप्स्यामः किम्? यथा मृगगणाः, घोराः शृगालाः निनादं कुर्वन्ति, पक्षिणः दिक्कुशलेषु च क्रन्दन्ति, तस्याः राजकन्यायाः सर्वं शुभं भवतु, वीर।” “सः राक्षसः मृगसदृशः मां दूरं निनाय; महान् संघर्षः कृत्वा, तं मृत्युम् उपगच्छन्तं हत्वा। मम मनः शोकात् विमनः, वामनेत्रं कम्पते; न संशयः लक्ष्मण, सीता नष्टा—अपहृता वा, मृतः वा, वा विचरन्ती किमपि।” इदानीं शृणु अष्टपञ्चाशत्-सर्गस्य कथा, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे। लक्ष्मणं दीनं एकं च दृष्ट्वा, धर्मात्मा दशरथनन्दनः तं वैदेह्याः विषये पप्रच्छ, या न आगता। रामः उवाच—“या मम दण्डकवनं प्रस्थितस्य अनुगता, सा वैदेही लक्ष्मण, या त्वया त्यक्त्वा आगता, सा कुत्र अस्ति?” “अहं दण्डकवनं विचरन्, राज्यहीनः शोकसंतप्तः च, या कष्टसुखसंगिनी वैदेही, सा कुत्र?” “वीर, तया विना अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि; सा सीता, जीवनसंगिनी, देवकन्यायाः सदृशी, सा कुत्र अस्ति?” “लक्ष्मण, यदि सा जनकनन्दिनी मम जीवनात् अपि प्रियतराः जीवति, तर्हि मम वनवासः व्यर्थः न स्यात्। सौमित्रे, सीतायाः कारणात्, यदि अहं मृतः त्वं गतः, तर्हि कैकेयी सुखिनी स्यात्।” “सौम्या कौसल्या, पुत्रविहीना, तपोयुक्ता, कैकेयीं सेवेत, या स्वपुत्रं राज्यं च प्राप्तवती। यदि वैदेही जीवति, अहं आश्रमं प्रत्यागच्छामि; यदि सा नष्टा, लक्ष्मण, अहं प्राणान् त्यजामि। यदि आश्रमं प्राप्त्वा वैदेही मां स्मितेन न भाषते, लक्ष्मण, अहं विनश्यामि।” “लक्ष्मण, कथय, वैदेही जीवति वा न वा; सा तपस्विनी, त्वया विमुक्ते, राक्षसैः उपभुक्ता वा?” “वैदेही कोमलाङ्गी, युवा, दुःखवर्जिता; नूनं मम वियोगेन दुःखिता, मनः संतप्तम्। निश्चयेन सः क्रूरः दुष्टः राक्षसः, ‘लक्ष्मण’ इति उच्चैः शब्दं कृत्वा, त्वां भयम् उपजनयत्।” “मम स्वरः इव वैदेहीतः श्रुतः, सा भीता त्वां प्रेषयत्, त्वं शीघ्रं मम समीपं आगच्छः।” एवं श्रीरामः, लक्ष्मणं दुःखसंतप्तं पप्रच्छ, मैथिल्याः विषये विषण्णः अभवत्; तयोः उभयोः मनसि शोकः, चिन्ता च, सीतायाः वियोगः दुःखं च, सर्वं वनं अपि तस्य दुःखं अनुभूतम्।