रावणस्य आज्ञया ताः भीषणरूपाः भयङ्करदर्शनाः राक्षस्यः कृताञ्जलयः मैथिलीं समन्तात् परिवव्रुः। तदा स रावणः, भीमवपुः, पादैः पृथिवीं कम्पयन्, ताः राक्षसीः संबोधितवान्। स उवाच—"एतां मैथिलीं अशोकवने मध्ये नयत, तत्र यूयं ताम् अवगुण्ठ्य संरक्षत। तत्र घोरैः भयैः, पुनः सान्त्वनवाक्यैः अपि, इमां मिथिलात्मजां दन्तिन्यां यथा निगृह्यते तथा निगृह्णीत।" रावणस्य एवं समादेशात् ताः राक्षस्यः मैथिलीं गृहीत्वा अशोकवनं जग्मुः। स अशोकवनः सर्वकामफलद्रुमैः परिवृतः, नानाविधानां पुष्पफलानां शोभया भूषितः, सततं मदोत्कटविहगैः सेव्यमानः आसीत्। तत्र जनकात्मजा मैथिली, शोकवेगेन पीडिता, ताभिः राक्षसीभिः परिवृता, व्याघ्रीणां मध्ये हरिणीव, वशे नीताभवत्। सा जनकनन्दिनी, महता शोकाग्निना दग्धा, मृग्या जालबद्धेव, शान्तिं न प्राप्नोत्। तत्र सा मैथिली, विकृतनेत्राभिः ताभिः कठोरवाक्याभिः ताड्यमाना, प्रियं पतिं लक्ष्मणं च स्मरन्ती, भीतेन शोकसम्बाधेन च, चेतनां न प्राप। शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे, अरण्यकाण्डे, सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः। रामः शीघ्रं मारीचं मृगरूपिणं, कामरूपिणं, हत्वा पन्थानमुपावर्तत। मैथिलीदर्शनकाङ्क्षया शीघ्रं धावन्तं रामं पृष्ठतः क्रूरस्वरः शृगालः व्याहरत्। तस्य घोरं केशसंनिपातजनकं निनादं श्रुत्वा, स शङ्कितः अभवत्, तस्य शब्दस्य कारणं विचिन्तयामास। "हन्त, एषः शृगालनिनादः पापसूचकः, मैथिली राक्षसैः अनभिहता अस्तु। यदि लक्ष्मणोऽपि मम स्वरं मारीचेन मृगरूपेण कृतमिति श्रुत्वा— तर्हि स सौमित्रिः तं शब्दं श्रुत्वा मैथिलीं परित्यज्य शीघ्रं मम समीपं तया प्रेषितः आगमिष्यति। नूनम् राक्षसाः सीतावधकामनया मां मृगरूपेण आश्रमात् दूरं नीतवन्तः। मारीचः मम बाणेन हतः सन् 'हा लक्ष्मण, मया हतं' इति उच्चैः व्याहरत्। अश्वास्यते तयोः वनस्थयोः कल्याणं, यतो जनस्थानकारणात् अहं राक्षसानां शत्रुः जातः। अद्य बहूनि भयप्रदानी अपशकुनानि दृश्यन्ते; एवं चिन्तयन् रामः तं शृगालनिनादं शृणोति स्म। स शीघ्रं निवृत्तः, स्वात्मन्यवस्थितः, आश्रमं प्रति प्रतिपद्य, मृगरूपिणा राक्षसेन स्वं दूरं नीत इति मनसि चिन्तयन्। स चिन्तायुक्तः रामः जनस्थानं प्रतिनिवृत्तः; तस्य विषण्णस्य वनचराः पक्षिणः च तं समन्ततः उपासन्नाः, तस्य दुःखं पश्यन्तः। तं वामतः स्थापयित्वा ते भीषणस्वरैः शब्दं कृतवन्तः; तानि भयङ्कराणि निमित्तानि दृष्ट्वा, रामः शीघ्रं स्वाश्रमं प्रति प्रत्यावृत्तः। तदा स लक्ष्मणं समीपमागच्छन्तं, तेजसा शिथिलं, अपश्यत्; स लक्ष्मणः राममभितः नातिदूरे उपागमत्। सः स्वयम् दुःखार्तः, भ्रातरं च दुःखार्तं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं आगतम् उपालभत। आश्रमं राक्षसैः सञ्चरिते वने सीतां एकाकिनीं परित्यज्य आगतः इति, राघवः लक्ष्मणस्य वामहस्तं गृहीत्वा, मधुरकठोरं दुःखसमन्वितं वाक्यमुवाच—"हा लक्ष्मण, त्वया यदेतद् कृतं, सा सीता एकाकिनी त्यक्ता, तद् दोषयुक्तम्। त्वं सौम्यः, सीतां परित्यज्य आगतः—सर्वं कुशलं भवतु! न तु संशयः अस्ति—जनकनन्दिनी— वा तु राक्षसैः वनचारिभिः हता, वा भक्षिता, अथवा अन्यत्र गतास्ति; यतो हि मम पुरतः केवलं पापसूचकानि निमित्तानि दृश्यन्ते। लक्ष्मण, किं जीवतीं जनकात्मजां सीतां किञ्चिदपि चिन्हं प्राप्स्यामः? यथा मृगगणाः, भीषणा शृगालाः शब्दं कुर्वन्ति, पक्षिणश्च दिशि दिशि क्रोशन्ति, तथा सा राजकन्या कुशलिनी अस्तु। स राक्षसः मृगरूपधारी मां दूरमानीय, महता यत्नेन मया हतः। मम मनः दुःखितम्, हर्षरहितम्; वामाक्षि कम्पते; नूनं लक्ष्मण, सा सीता नास्ति—अपहृता, हता, अथवा कुतश्चित् संचारिणी।" शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे, अरण्यकाण्डे, अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः। लक्ष्मणं विषण्णं एकाकिनं दृष्ट्वा, धर्मात्मा दशरथात्मजः तं वैदेह्याः विषये पृष्टवान्— या मया दण्डकारण्यं प्रति गच्छता अनुसृता, सा वैदेही कुत्र, लक्ष्मण, या त्वया परित्यज्यागतः? अहं राज्यविहीनः शोकसन्तप्तः दण्डकारण्ये विचरामि; सा कृशोदरी वैदेही, दुःखसहचारिणी, कुत्र? हे वीर, विना तां जीवितुं क्षणमपि न शक्नोमि; सा सीता, जीवनसखी, देवानां कन्येव, कुत्र? लक्ष्मण, विना तां जनकनन्दिनीं, सुवर्णसमप्रभां, न स्वर्गराज्यं न पृथिव्याः ऐश्वर्यं मम स्पृहणीयम्। सा वैदेही, या मम प्राणेभ्यः अपि प्रिया, जीवति वा? हे वीर, मम वनवासो न निष्फलः स्यात्?