तत्र तु रावणस्य आज्ञया ता घोररूपाः विकृतदर्शनाः रक्तमांसभक्ष्याः राक्षसीः शीघ्रं मैथिलीं दर्पभङ्गाय उपसृत्य कराभ्यां अञ्जलिं कृत्वा परितः स्थिताः। तदा रावणः राजा भयङ्करदर्शनः भूमिं पदैः आघात्य राक्षसीभिः समं इदं वचनम् उवाच—“एतां मैथिलीं अशोकवनस्य मध्ये नयत; तत्र युष्माभिः गुप्ता, आवृताः, च छन्ना भवतु। तत्र तीक्ष्णैः शब्दैः ताम् उपद्रुत्य, पुनः सौम्यैः वाक्यैः ताम् अवलम्ब्य, यथा दन्तिन्याः वशं नयन्ति, तथा मिथिलाजां वशं नयत।” रावणस्य एवं आज्ञया ताः राक्षसीः मैथिलीं गृहीत्वा अशोकवनं गच्छन्। तद् वनं सर्वकामफलैः वृक्षैः आवृतं, नानाफलपुष्पैः शोभितं, मत्तपक्षिभिः सदा सेवितम् आसीत्। तत्र जनकस्य कन्या मैथिली दुःखेन अभिभूताङ्गी राक्षसीभिः वशं नीताः, व्याघ्रेषु मृगीव, स्थिताः। सा जनकदुहिता अतिव्यसनात् शान्तिं न प्राप्नोत्, यथा भीता मृगी जाले बद्धा। तत्र मैथिली तासां विकृताक्ष्याः राक्षसीभिः तीक्ष्णैः शब्दैः अभिहिता, प्रियं पतिं भ्रातरं च स्मृत्वा, शोकभीत्या मूर्च्छिता अभवत्। एतस्मिन्नेव काले, शृणु वाल्मीकिरामायणस्य अरण्यकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमं सर्गं। रामः शीघ्रं मारिचं मृगरूपिणं, यः यथेष्टं रूपं धारयितुं शक्नोति, हत्वा शीघ्रं पथ्यां प्रत्यागच्छन्। स मैथिलीं द्रष्टुम् उत्सुकः शीघ्रं गच्छन्, पृष्ठतः क्रूरशब्दं शृण्वन्, शृगालः आर्तस्वरेण ननाद। तस्य तं भीषणं रोमाञ्चजनकं शब्दं शृण्वन्, रामः चिन्तयन् शृगालस्य शब्दं विचारयामास। “हाहा, एषः शृगालस्य नादः अशुभः स्यात्; वैदेही राक्षसैः अनवाप्ता, सुरक्षिताः स्यात्।” यदि लक्ष्मणः तं शब्दं शृणोति, यः मारिचः मम स्वरं मृगरूपेण अनुकरणं कृतवान्—तदा सौमित्रिः तं स्वरं शृण्वन् मैथिलीं त्यक्त्वा शीघ्रं मम समीपं आगच्छेत्, तया प्रेषितः। नूनं राक्षसाः सीतायाः मरणं इच्छन्ति; सुवर्णमृगः भूत्वा माम् आश्रमात् दूरं निनाय। स मम दूरं नीत्वा, मम बाणेन हतः, “हाहा लक्ष्मण, अहं हतः” इति शब्दं कृतवान्। तयोः वनस्थयोः शुभं भवतु; अहं जनस्थानस्य कारणात् राक्षसाणां शत्रुः जातः। अद्य बहवः भीषणाः अशुभलक्षणानि दृश्यन्ते; एवं चिन्तयन् रामः शृगालस्य नादं शृणोत्। शीघ्रं प्रत्यागच्छन्, स्वधैर्ये स्थितः रामः आश्रमं प्रति गतः, राक्षसः मृगरूपेण यथा स्वं दूरं नीतवान्, तद् विचारयन्। राघवः चिन्तायाः अभिभूतः जनस्थानं प्रत्यागच्छन्; तं दुःखार्तं दृष्ट्वा, वन्यपशवः पक्षिणः च तं समन्तात् उपसृत्य दुःखं अनुभवन्। तं महात्मानं वामतः स्थापयित्वा, तैः भीषणः शब्दः कृतः; तानि अशुभानि दृष्ट्वा, राघवः शीघ्रं स्वं आश्रमं प्रति शीघ्रं प्रत्यागच्छन्। तदा लक्ष्मणः तं समीपं आगच्छन्, तस्य तेजः क्षीणः; लक्ष्मणः रामं समीपं उपसृत्य, दूरं न आसीत्। स दुःखितः, भ्रातृदुःखितं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं आगतम् उपालपत्। “राक्षसैः आक्रान्ते वने सीतां एकाकिनीं त्यक्त्वा, राघवः लक्ष्मणस्य वामहस्तं गृहीत्वा, मधुरं च तीक्ष्णं च दुःखयुक्तं वचनम् उवाच—‘हाहा लक्ष्मण, तव कृत्यं दोषयुक्तं, तां त्यक्त्वा आगतः।’ त्वं सौम्यः, सीतां त्यक्त्वा आगतः, शुभं भवतु; किन्तु वीर, न मे संशयः—जनकदुहिता—‘नष्टा वा राक्षसैः भुक्ता वा, यः वने विचरन्ति, केवलं अशुभानि चिन्हानि मम पुरतः दृश्यन्ति।’ ‘लक्ष्मण, जीवति वा जनकदुहिता सीता, तस्य किञ्चित् चिह्नं प्राप्नोमि वा?’ ‘यथा मृगसमूहाः भीषणशृगालाः नदन्ति, पक्षिणः दिशः दहन्ति, शुभं तस्य राजकन्यायाः भवतु, वीर।’ ‘स राक्षसः मृगसदृशः मां दूरं निनाय; महायुद्धेन तं मृगं हत्वा, तं मरणे स्थितं कृतवान्।’ ‘मम मनः दुःखितं, शोकहीनं; वामाक्षि मम कम्पते; न संशयः लक्ष्मण, सीता नष्टा—अपहृता वा, मृतः वा, किमपि विचरन्ती वा।’” एतदनन्तरं, शृणु वाल्मीकिरामायणस्य अरण्यकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमं सर्गं। लक्ष्मणं दुःखितं एकाकिनं दृष्ट्वा, धर्मात्मा दशरथसुतः तं वैदेहीं यत्र न आगता, तं विषण्णं पप्रच्छ। “या मम दण्डकवनं याते अनुगता, सा वैदेही लक्ष्मण, यां त्यक्त्वा त्वं आगतः, सा क्व अस्ति?” “यदा अहं दण्डकवनं विचरामि, राज्यहीनः, दुःखार्तः, सा सखी वैदेही, या दुःखसखी, सा क्व अस्ति?” “वीर, तया विना अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि; सा सीता, या जीवितसखी, देवकन्यायाः सदृशी, सा क्व अस्ति?” “लक्ष्मण, जनकदुहितुः विना, या सुवर्णसदृशी, अहं न स्वर्गस्य राज्यं न पृथिव्याः राज्यं इच्छेयम्।” एवं रामः दुःखार्तः, मैथिलीं विना, लक्ष्मणं पप्रच्छ, सीतायाः विषण्णता, राक्षसीभिः वशं नीताः, अशोकवने दुःखितां, रावणस्य आज्ञया राक्षसीभिः पीडितां, स्मृत्वा तं प्रियं पतिं, भ्रातरं च, शोकभीत्या मूर्च्छितां, एवं कथां प्रवृत्तवान्।