यदा कालस्य प्रेरितैः प्राणिभिः सर्वनाशकालः सम्प्राप्यते, तदा भाग्यवशेन जनाः प्रमादिनः स्वकर्मसु भवन्ति। तदा राक्षसाधम! त्वया मम उपद्रवः कृतः, तव च कालः सम्प्राप्तः स्वनाशाय, राक्षसानां विनाशाय, अन्तःपुरस्य च। यथा द्विजैः मन्त्रैः संस्कृतो वेदिकायाः पात्रोपस्करैः भूषितो यज्ञः चाण्डालेनापि मध्ये स्थापितो न लिप्यते, तथा धर्मपत्नी धर्मपत्नेः पतिव्रता अहं त्वया दुष्ट राक्षस! न स्प्रष्टव्या। हंसः पद्मवनमध्ये क्रीडन् कदाचित् पंककिनीं तृणेषु स्थितां न वेत्ति, तथाहम् अपि तव अगोचरा। एष देहोऽविवेकी; यथेष्टं बन्धय वा हन्य वा। मम देहस्य जीवितस्य वा रक्षणं न मम कार्यम्, हे राक्षस! किं तु पृथिव्याम् अहं कीर्तिं परित्यक्तुं न शक्नोमि। इति उक्त्वा वैदेही क्रोधवशात् तीक्ष्णानि वचनानि व्याहरत्। तत्र जानकी रावणं प्रति तानि कठोराणि रोमाञ्चनानि वाक्यानि उक्त्वा न किंचित् अपि पुनः अवदत्। ततः रावणः मैथिलीं प्रति भीषणानि वाक्यानि प्राह—"शृणु सुन्दरी! एकादशमासान् मम वाक्यानि शृणु। यदि त्वं मम समीपं न आगमिष्यसि, तर्हि मम पाचकाः त्वां प्रातःकाले खण्डशः छित्वा खादिष्यन्ति।" इति कर्कशं वचनं उक्त्वा रावणः राक्षसीः क्रुद्धः अभाषत—"अद्यैव एता भीषणदर्शनाः राक्षस्यः, ये रक्तमांसभक्षिण्यः, तस्याः गौरवं विनाशयन्तु।" रावणस्य आदेशेन ताः उग्राः विकृती राक्षस्यः अञ्जलिं कृत्वा मैथिलीं परिवव्रुः। तदा रावणः, भूमिं कम्पयन्, ताः राक्षसीः प्रोवाच—"आशोकवनस्य मध्ये मैथिलीं नयत, तत्र युष्माभिः सा गुप्ता, निगूढा, परिवृता च भवतु। तत्र भीषणैः शब्दैः, सौम्यैः च वचोभिः, इव दन्तिनीं दन्तिनीं यथोद्धतां, मैथिलीं वशं नयत।" इति रावणस्याज्ञया ताः राक्षस्यः मैथिलीं गृहीत्वा आशोकवनं प्रति जग्मुः। तद्वनं सर्वकामफलवृक्षैः, नानाविधपुष्पफलैः भूषितम्, मत्तैः पक्षिभिः सदा सेव्यमानम्। तत्र जनकात्मजा मैथिली, शोकग्रस्तदेहा, राक्षसीनां वशं या जाता, मृगीव व्याघ्रसंघे। महद्भिः शोकैः दग्धा सा मैथिली, बद्धा मृगीव जाले, शान्तिं न लेभे। तत्र सा मैथिली, विकृताक्षिभिः राक्षसीभिः तीक्ष्णैः शब्दैः पीडिता, प्रियं पतिं लक्ष्मणं च स्मरन्ती, भयशोकाभ्यां मूर्च्छिता बभूव। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अरण्यकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः प्रवक्ष्यते। श्रीरामः तु मारीचं मायामृगं रूपान्तरेण विचरन्तं शीघ्रं जघान, ततः शीघ्रं मैथिलीं द्रष्टुकामः पन्थानं प्रतिजगाम। तस्य पश्चात् क्रूरस्वरः शृगालः भीषणं शब्दं कृत्वा व्याहरत्। तं रोमाञ्चनं शब्दं श्रुत्वा रामः सन्देहं जगाम, तस्य शृगालस्य शब्दं चिन्तयन्। "हा! एष शृगालस्य शब्दः पापसङ्केतः इव; वैदेही कुशलिनी अस्तु, राक्षसैः अप्राप्या। यदि लक्ष्मणः मम स्वररूपेण मारीचेन कृतं शब्दं शृणोति, तर्हि सः मैथिलीं त्यक्त्वा शीघ्रं मम समीपं आगमिष्यति, तया प्रेरितः।" "नूनं राक्षसाः सीतावधकामनया मां मृगरूपेण आश्रमात् दूरं नीतवन्तः। मारीचः मम बाणेन पीडितः 'हा लक्ष्मण! मया हतः!' इति उच्चैः चक्रौ। तयोः वनमध्ये मया परित्यक्तयोः सर्वं कुशलं भूयात्; जनस्थानस्य कारणात् अहं राक्षसानां शत्रुः अभवम्। अद्य बहूनि भीषणानि निमित्तानि दृश्यन्ते," इति चिन्तयन् रामः शृगालस्य शब्दं शुश्राव। सः शीघ्रं प्रत्यागतः, आत्मावशः रामः आश्रमं प्रति जगाम, यथा राक्षसः मृगरूपेण तं दूरं नीतवान्, इति चिन्तयन्। रामः चिन्तायुक्तः जनस्थानं प्रत्यागच्छन्, तं दुःखितं दृष्ट्वा वन्यपक्षिणः मृगाश्च तस्य दुःखं अन्वभवन्। तं दक्षिणे स्थापयित्वा ते भीषणं शब्दं कुर्वन्तः, तानि भीषणानि निमित्तानि दृष्ट्वा रामः शीघ्रं स्वाश्रमं प्रति प्रत्यवर्तत। तदा सः लक्ष्मणं समीपं गच्छन्तं ददर्श, यस्य तेजः क्षीणम्। लक्ष्मणः अपि रामस्य समीपम् आगतः। दुःखितः रामः दुःखितं भ्रातरं दृष्ट्वा, तं समीपं आगतम् उपालभत्। "राक्षसैः आक्रान्ते वने सीतां एकाकिनीं त्यक्त्वा त्वया आगम्यते," इति रामः लक्ष्मणस्य दक्षिणहस्तं गृहीत्वा उक्तवान्। तदा सः मधुरं च अमधुरं च दुःखपूर्णं वचनं व्याहरत्—"हा लक्ष्मण! त्वया यत् कृतं, सीतां परित्यज्य, तद् दोषयुक्तम्। त्वं सौम्यः, सीतां परित्यज्य आगतः—कुशलं भूयात्! किन्तु न मे संशयः—जनकात्मजा...