यः कर्मणां परिणामं न वेत्ति, विवेकशून्यः सन् शीघ्रं नश्यति, यथा त्वं अपि नशिष्यसि, हे रावण। त्वं कालपाशेन बद्धः—कुतः गन्तुम् इच्छसि? मत्स्य इव लोभेन गृहीतः, नाशाय एव गृहीतोऽसि। ककुत्स्थवंशसम्भूतौ रघुपुत्रौ तव आक्रमणं तपोवनस्य च उल्लङ्घनं कदापि न सहिष्येते। यत् त्वया कृतं कृत्यम्, निर्घृणं लोकनिन्दितं, तद् चौराणां मार्गः, न वीराणाम्। यदि त्वं वीरः असि, तर्हि समरे स्थित्वा युद्धं कुरु, रावण। स्वभ्रातुः खरस्य यथा भूमौ निपातः अभवत्, तथा त्वं अपि निपतिष्यसि। मरणकाले पुरुषः यदकुर्वन् अधर्मसमाहितः, तद् केवलं स्वनाशाय भवति—एवं कर्म त्वया कृतम्। को हि पापफलदं कर्म कुर्यात्? न स्वयम्भूः, नापि लोकनाथः, न दिव्यः कोऽपि। इत्युक्त्वा शुभवचांसि, महाबलवान् जटायुः दशग्रीवस्य पृष्ठे वेगेन पतितः। तं समन्ततः तीक्ष्णनखैः विदारयामास, यथा कश्चिद् कुशलः हस्तिपकः दुष्टहस्तिनं पीडयेत्। चञ्चुना पृष्ठे समाक्रान्तः, नखैः विदारयन्, पक्षपुटचञ्चुनखैः केशान् अपि निष्कर्षन्, जटायुः रावणं पीडयामास। एवं बारं बारं गृध्रराजेन पीडितः, राक्षसस्य रावणस्य ओष्ठौ कोपात् कम्पितौ, स च कम्पमानः अभवत्। रावणः वैदेहीं वामोरसि स्थाप्य, क्रुद्धः जटायुम् ताडयामास। गृध्रपतिः तं व्यपक्राम्य, चञ्चुना दश दक्षिणबाहून् छित्त्वा अपातयत्। छिन्ना बाहवः त्वरितं पुनः अभिवृद्धाः, विषधाराभिः ज्वलन्तः, इव सर्पाः बिलात् निष्क्रान्ताः। ततः कोपसमाविष्टः दशग्रीवः सीतां उपेक्ष्य, गृध्रराजं पाणिपादाभ्यां ताडयामास। ततः क्षणमात्रं घोरं युद्धम् अभवत् राक्षसेन्द्रस्य पक्षिराजस्य च, उभयोः महाबलिनोः। रामस्य हेतोः संघर्षमाणे, रावणः खड्गं निष्कृष्य, पक्षद्वयं पादौ पार्श्वं च छित्त्वा अपातयत्। तीक्ष्णकर्मणा राक्षसेन छिन्नपक्षः स महागृध्रः, प्राणैः सन्नः, भूमौ सहसा पतितः। जटायुः भूमौ पतितं रक्तक्लिन्नं दृष्ट्वा, वैदेही शोकार्ता स्वबान्धवमिव तं अभ्यधावत्। लङ्केश्वरः रावणः भूमौ निपतितं जटायुम् अपश्यत्—मेघमिव श्यामम्, श्वेतवर्णेन वक्षसा, महाबलम्, शान्तमिव दावाग्निं। तत्र सीता, शशाङ्कसमप्रभामुखी, रावणबलवशेन पतितं गृध्रं पुनः आलिङ्ग्य, जनकात्मजा रुदती स्थितवती। इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ततः सीता, स्त्रीषु श्रेष्ठा, रावणेन हतं गृध्रराजं दृष्ट्वा, महतीं वेदनां प्रपेदे। निमित्तानि, स्वप्ना, पक्षिविलापाः, सर्वे पुरुषाणां हर्षशोकयोः पूर्वसूचकानि दृश्यन्ते। नूनं रामः स्वदुःखं न जानाति; ककुत्स्थनन्दन, मृगपक्षिणः अपि मम कृते धावन्ति। अयम् अपि पक्षिराजः दयया मां रक्षितुम् आगतः, मम दुर्भाग्येन इदानीं भूमौ पतितः। "रक्ष मां ककुत्स्थ! रक्ष मां लक्ष्मण!" इति सा महाभीता महिषी समीपस्थेभ्यः श्रावयितुम् उदाक्रोशत्। सा माल्याभरणविस्रस्ताङ्गी, परित्यक्तेव विलपन्ती, राक्षसेन्द्रः रावणः वैदेहीं समुपधावन्। सा महावृक्षान् अलिङ्ग्य, पुनः पुनः "मुञ्च मां, मुञ्च मां" इति क्रोशन्ती, राक्षसपतिना गृहीता। "राम! राम!" इति कानने विलपन्ती, रामविरहिता, तया मृत्युसमः रावणः केशेषु गृहीत्वा आकाशमिव नीतवती। वैदेह्यां बलात्कृतायां, चराचरं जगत् धर्मरहितं, घनान्धकारेण आवृतम् अभवत्। न तत्र वायुः ववौ, न सूर्यः प्रभां ददौ, यदा देवाः दिव्यदृष्ट्या सीताहरणं दृष्टवन्तः। तदा प्रजापतिः प्रहृष्टः "कृतकार्यः" इति व्याहरत्, महर्षयः च हृष्टश्च शोकिताश्च अभवन्। सीताहरणं दृष्ट्वा, रावणवधस्य अवसरं आगतम् इति ज्ञात्वा, दण्डकवासी देवगणाः अपि तुष्टाः। राक्षसेन्द्रः रावणः, "राम!" "लक्ष्मण!" इत्युच्चारयन्तीं तां जनकनन्दिनीं आदाय, आकाशमारुह्य गतवान्। सा कन्या सुवर्णसदृशवर्णा, पीतकौशेयवस्त्रधारिणी, मेघेषु विद्युत्कलिका इव बभासे। तस्याः पीतकौशेयवस्त्रम्, आकाशे पतमानं, रावणं अधिकं शोभयामास, इव पर्वतः ज्वलितेन वह्निना। तस्याः सुमनस्विन्याः पातितानि रक्तपद्मपत्राणि रावणस्य शरीरे न्यपतन्। तस्याः पीतकौशेयवस्त्रं, आकाशे स्फुरन्तं, सुवर्णसदृशं, सूर्यरश्मिसदृशं, रक्तमेघ इव बभासे। तस्याः शुद्धं मुखं, रावणस्य उरस्युपरि स्थितम्, रामविनाऽनुप्रभम्, यथा कमलं स्तम्भविहीनम्। एवं रामायणस्य अरण्यकाण्डस्य द्विचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः।