ततः सः महावीर्यः पक्षिराजः त्रिबाणध्वजैः शोभितम् इच्छाशक्त्या सञ्चरन्तम् अग्निसदृशम् रत्नसीनासन्नद्धम् रावणस्य महद् रथम् बलात् भङ्क्त्वा नाशयामास। ततः शीघ्रं चन्द्रसदृशम् छत्रम्, चामरौ, तान् राक्षसान् च यत्र तानि धार्यमाणानि तानि अपातयत्। पक्षिराजः तीक्ष्णेन चञ्चुना रावणस्य सारथ्याः विशालम् शोभनम् शिरः पुनः पुनः विदार्य चिक्षेप। तस्य धनुः भग्नम्, रथः नष्टः, अश्वाश्च सारथ्यः च हतः, रावणः वैदेहीम् आलिङ्ग्य भूमौ पतितः। रावणम् भूमौ पतितम्, रथम् विनष्टम् दृष्ट्वा, सर्वे प्राणीजनाः पक्षिराजम् स्तुत्वा 'साधु साधु' इति ऊचुः। पक्षिराजम् क्लान्तम् वृद्धम् च दृष्ट्वा रावणः हृष्टः मैथिलीम् गृहीत्वा पुनः उत्पपात। जनकात्मजाम् गोदाम् स्थापयित्वा, रावणः शस्त्रमात्रशेषः, सर्वसाधननष्टः, निर्लज्जः निर्गन्तुम् आरभत। ततः जटायुः पक्षिराजः उत्थाय रावणम् वारयन् तेजसा युक्तः वाक्यम् उवाच। 'रावण, अल्पबुद्धे! रामस्य पत्नीम् आनीषि, यस्य शराः वज्रस्पर्शसदृशाः, राक्षसविनाशाय। मित्रैः बान्धवैः मन्त्रिभिः सेनया परिचारकैः च, विषम् जलसदृशम् पिबसि, तृष्णया। ये कर्मणः परिणामम् न जानन्ति, विवेकहीनाः, शीघ्रं विनश्यन्ति, यथा त्वम् विनश्यसि। कालपाशेन बद्धः, क्व गन्तुम् शक्यः? बकपाशेन मत्स्यः इव विनाशाय गृह्यसे। रघुसुतौ ककुत्स्थवंशसम्भूतौ तव आक्रमणम् वा आश्रमलङ्घनम् वा न सहिष्येते। कृतम् कर्म कापुरुषम् लोकनिन्दितम्, चौराणां पन्थाः, न वीराणां मार्गः। यदि वीरः असि, तदा युद्धाय स्थित्वा क्षणम् तिष्ठ रावण। भूमौ निपातितः खरः यथा, तव अपि हन्यते। मृत्युकाले यत् कर्म पुरुषः करोति, यदि अधर्मः, तस्य विनाशाय एव याति—एवं कर्म त्वया कृतम्। कः पापफलम् कर्म करोतु? नापि लोकनाथः स्वयंभूः देवः अपि।' एवं शुभवाक्यं उक्त्वा, महाबलः जटायुः दशग्रीवस्य पृष्ठे बलात् पतितः। तं गृहीत्वा जटायुः तीक्ष्णैः नखैः सर्वतः विदारयामास, यथा कुसुम्भकुशलः हस्ती दुर्धर्षम् गजम् आक्रमेत्। चञ्चुना पृष्ठे दब्ध्वा, नखैः विदारयन्, पक्षैः चञ्चुना च केशान् अपाकर्षयामास। पुनः पुनः पक्षिराजेन पीडितः राक्षसस्य ओष्ठौ क्रोधेन कम्पितौ, सः कम्पितः। रावणः वैदेहीम् वामोरुं स्थापयित्वा, जटायुम् दुःखितम् ताडयामास, क्रोधाविष्टः। जटायुः पक्षिराजः अपसृत्य चञ्चुना रावणस्य दश वामबाहून् विदारयामास। छिन्नाः बाहवः तत्क्षणम् पुनः अभिवृद्धाः, विषधाराभिः दीप्ताः, नागाः इव बिलात्। ततः क्रोधात् दशग्रीवः सीताम् अपसृत्य, पक्षिराजम् पाणिपादाभ्यां ताडयामास। ततः राक्षसश्रेष्ठः पक्षिराजश्रेष्ठः च क्षणम् घोरम् युद्धम् अकरोताम्, उभौ महाबलौ। रामस्यार्थे संघर्षन् रावणः खड्गम् उत्तीर्य तस्य पक्षौ पादौ पार्श्वौ च छित्त्वा। छिन्नपक्षः पक्षिराजः, प्राणाः निकटवर्तिनः, भूमौ सहसा पतितः। जटायुः भूमौ पतितम्, रक्तेन सिक्तम् दृष्ट्वा, वैदेही दुःखिता, स्वजनम् इव तं अभिमुखम् अभ्यगच्छत्। लङ्केश्वरः भूमौ जटायुम् मेघसदृशम्, श्वेतवर्णपृष्ठम्, महाबलम्, वनान्ते अग्निशेषम् इव, स्थितम् अपश्यत्। ततः सीता, मुखम् पूर्णचन्द्रसदृशम्, पुनः भूमौ पतितम्, रावणबलात् विजितम् पक्षिराजम् आलिङ्ग्य, जनकदुहिता विलपन्ती अभवत्। श्रुणु अधुना पञ्चदशद्विपञ्चाशः सर्गः श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे। ततः सीता, स्त्रीषु श्रेष्ठा, रावणेन हतं पक्षिराजम् दृष्ट्वा, महद् विषादम् उपागच्छत्। लक्षणाः, निमित्तानि, स्वप्नाः, पक्षिणां शब्दाः च, मानवस्य सुखदुःखयोः निश्चितस्य दर्शनम् स्यात्। नूनं रामः तव महद् दुःखम् न जानाति; ककुत्स्थवंशसम्भूत, मृगाः पक्षिणः ममार्थे धावन्ति। अयं पक्षिराजः दयया माम् रक्षitum आगतः, किं तु मम दुःखेन भूमौ हतः स्थितः। 'रक्षस्व माम् ककुत्स्थ, लक्ष्मण!' इति सा सती, भयात्, समीपस्थः श्रोतुम् आशास्य, उच्चैः विलप्य। सा, विक्षिप्तमाल्याभरणा, त्यक्तेव विलपन्ती, रावणः राक्षसाधिपः वैदेहीं अभिमुखम् अभ्यगच्छत्। सा, महावृक्षान् इव लता, तान् आलिङ्ग्य पुनः पुनः 'मुञ्च माम्, मुञ्च माम्' इति क्रन्दन्ती, राक्षसाधिपः ताम् गृहीत्वा। 'राम! राम!' इति वनान्तरे विलप्य, रामविहीना, मृत्युसदृशः रावणः तां केशेषु गृह्य, जीवनान्ताय इव, अपाकर्षत्।