तदा युद्धभूमौ रावणस्य शीघ्रगामिनः दिव्याश्च हयाः, ये स्वर्णकवचैः आवृताः, भीममुखैः राक्षससदृशैश्च शोभमानाः, सः महाबलवान् पक्षिराजः जटायुः समरे प्रहारं कृत्वा निपातितवान्। ततः सः त्रिध्वजैः विभूषितं, स्वेच्छया सञ्चलन्तं, ज्वलनसदृशं, रत्नमयैः पादपिठैः अलङ्कृतं तं महाचमूवरं रथं भग्नवान्। ततः सः शीघ्रं पूर्णचन्द्रवद् दीप्तं छत्रं, चामरौ च, तौ च धृतवन्तौ राक्षसौ, भूमौ निपातितवान्। ततो बलवान् पक्षिराजः जटायुः, तुन्डेन रावणस्य सारथेः विशालं शोभनं शिरः पुनः पुनः विदार्य च्छित्तवान्। एवं धनुषि भग्नं, रथे नष्टे, हयेषु सारथौ च हते, रावणः वैदेहीं समालिङ्ग्य भूमौ निपपात। तं भूमौ पतितं, रथं नष्टं दृष्ट्वा, देवगणाः पक्षिराजं प्रशशंसुः—"साधु साधु" इति। ततः पक्षिराजं श्रान्तं वृद्धं च दृष्ट्वा, रावणः प्रमुदितः मैथिलीं गृहीत्वा पुनः उत्पपात। सः जानक्याः कन्यां स्वस्योरसि स्थापयित्वा, शस्त्रं केवलं शेषं समालम्ब्य, सर्वोपायैः नष्टैः, गन्तुं प्रववृते। तदा जटायुः पक्षिराजः उत्थाय रावणं प्रति प्रत्यूह्य, स्फूर्जमानवचः प्रोवाच—"रावण, अल्पबुद्धे, त्वं रामस्य भार्यां हरसि, यस्य बाणाः वज्रस्पर्शसमाः, राक्षसविनाशहेतवः। त्वं सुहृद्भिः बन्धुभिः मन्त्रिभिः सेनया च सह विषं जलवत् पिबसि, तृष्णया बद्धः। ये कर्मणां परिणामं न जानन्ति, अविवेकिनः शीघ्रं विनश्यन्ति, यथा त्वं विनङ्क्ष्यसि। कालपाशेन बद्धः त्वं क्व गन्तासि? मत्स्य इव लोभेन गृहीतः, विनाशाय एव त्वं धृतः। राघवयोः ककुत्स्थवंशसम्भूतयोः, न त्वया नाश्रमस्यापि अपकारः सह्यः। यद् अधर्म्यं कर्म त्वया कृतं, सः लज्जास्पदं, न वीरवर्त्म, चौरमार्ग एव। यदि वीरः असि, तिष्ठ क्षणमात्रं, रावण, त्वं भूमौ पतितः भविष्यसि, खर इव। मृत्युकाले यत् कर्म कुर्वीत, अधर्म्यं चेत्, तदात्मनः केवलं नाशाय भवति—एवमिदं त्वया कृतम्। को हि पापपरिणामकर्म करोति? न स्वयम्भूः न विश्वेश्वरः अपि। इत्युक्त्वा, शुभवचनानि उक्त्वा, महाबलवान् जटायुः दशग्रीवस्य पृष्ठे बलात् पतितवान्। सः तं सर्वतः तीक्ष्णनखैः विदारयामास, यथा कश्चित् कुसली हस्तिपकः दुष्टहस्तिनं ताडयेत्। तुन्डेन पृष्ठे ददृशे, नखैः विदारयन्, पक्षपुटैः तुन्डेन च केशान् अपि निष्कृष्टवान्। एवं पुनः पुनः पक्षिराजेन पीडितः राक्षसः कोपविकम्पिताधरः कम्पितः। रावणः वैदेहीं वामोरसि स्थापयित्वा, क्रुद्धः जटायुम् ताडयामास, मनसा कोपसमन्वितः। पक्षिराजः तु तस्य ताडनं परिहृत्य, तुन्डेन रावणस्य दश बाहून् वामपार्श्वे छित्त्वा निपातितवान्। छिन्नबाहवः तु तत्रैव क्षणेन अजायन्त, विषधारिणः सर्पाः इव बिलात् निष्क्रान्ताः। ततः क्रोधसंरक्तः दशग्रीवः सीतां तु परित्यज्य, पक्षिराजं पाणिपादैः प्रहारयामास। ततो राक्षसश्रेष्ठस्य पक्षिराजस्य च क्षणमात्रं भीषणा युद्धमभूत्। रामस्य हेतोः संघर्षमाणः रावणः खड्गं निष्कृष्य, पक्षिराजस्य पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च छित्त्वा, तं भूमौ पातितवान्। छिन्नपक्षः स महाविहङ्गः राक्षसकर्मणा, प्रायशः प्राणान् त्यक्त्वा भूमौ पतितः। तं भूमौ पतितं रक्तरूणं जटायुम् दृष्ट्वा, वैदेही दुःखिता स्वजनमिव उपससार। लंकेश्वरः तं जटायुम् भूमौ शयानं, मेघमिव श्यामं, श्वेतवर्णं, महाबलम्, वनदाहान्ते ज्वलनमिव, दृष्ट्वा तिष्ठन्। तदा सीता पूर्णचन्द्रवदनां, रावणबलात् भूमौ पतितं पक्षिराजम् आलिङ्ग्य, जनकात्मजा रुदती तस्थौ। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते, अरण्यकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः शृणु। तदा सीता स्त्रीणां श्रेष्ठा, रावणेन हतं पक्षिराजं दृष्ट्वा, महत्याः शोकवेदनया विलपन्ती तस्थौ। लक्षणानि स्वप्नाः पक्षिविलापाश्च, पुरुषाणां सुखदुःखयोः कारणानि नूनम्। नूनं रामः स्वकुलक्लेशं न जानाति; ककुत्स्थवंशज, मृगपक्षिणः मम हेतोः धावन्ति। एष पक्षिराजः दयया रक्षितुम् आगतः, मम दारिद्र्यात् हतः भूमौ निपतितः। "रक्ष मां ककुत्स्थ, लक्ष्मण!" इति सती, भीतासु महती, समीपे स्थितान् श्रावयित्वा आक्रोशयामास। सा माल्याभरणविस्रस्ता, परित्यक्तेव विलपन्ती, रावणः राक्षसेश्वरः वैदेहीं प्रति अभिद्रुत्य गतवान्। सा तरुलतानिव महावृक्षान् आलिङ्ग्य, पुनः पुनः "मां मुञ्च मुञ्च" इति रुदती, राक्षसेश्वरः तां बलात् अपाहरत्।