तदा तेजस्वी खगराजः जटायुः रावणस्य ज्वलन्तं शरवर्षं पक्षाभ्यां सम्यक् व्यपोह्य, युद्धभूमौ रावणस्य शीघ्रगामिनः दिव्यान् स्वर्णकवचान् दानवमुखानिव हयान् बलेन निपातितवान्। ततः स त्रिविजयध्वजैः शोभितं स्वेच्छया सञ्चरन्तं ज्वलन्तमिव रथं रत्नमयैः पादपैः विराजमानं च रथं भग्नवान्। ततः पूर्णचन्द्रसमप्रभं छत्रं, चामरौ, राक्षसांश्च तदधारयतः त्वरया भूमौ निपातितवान्। बलवान् स खगपतिर्बलात् रावणस्य सारथेः विशालं शोभनं शिरः चोच्छित्य पुनः चोत्तमं चूर्णयामास। तदा रावणः भग्नधनुर्भग्नरथः हतान् हयान् हतसारथिश्च वैदेहीं सङ्क्षिप्य भूमौ पतितः। रावणं भूमौ पतितं भग्नयानं दृष्ट्वा, सर्वे भूतानि जटायुषं प्रशशंसुः—"साधु साधु" इति। ततः जटायुषः श्रान्तं वृद्धं च रूपं दृष्ट्वा, रावणः हृष्टः मैथिलीं गृहीत्वा पुनः उत्पपात। स जनकात्मजान् गोदारे स्थाप्य, केवलं खड्गमवशिष्टः, सर्वोपकरणविनाशितः रावणः प्रस्थितवान्। तदा जटायुः खगपतिः उत्थाय, रावणं मार्गे बाध्य त्वरया अभ्यधावत्, तेजसा चेदं वचः उवाच— "रावण, अल्पबुद्धे! त्वं रामपत्नीं हरसि, यस्य बाणाः वज्रस्पर्शसमाः, राक्षसानां विनाशाय। बन्धु-बान्धव-मन्त्रि-सेना-पार्षदैः सहितः, त्वं विषमिव पिबसि जलवत्, तृष्णया। ये कर्मणां परिणामं न जानन्ति, विवेकेन हीनाः, शीघ्रं नश्यन्ति; तद्वत् त्वम् अपि नशिष्यसि। कालपाशेन बद्धः त्वम्, कुत्र गमिष्यसि? बकपाशगृहीतमीन इव, नाशाय गृहीतः।" "रावण, रघुनन्दनौ ककुत्स्थवंशसम्भूतौ न कदापि तवैतदाक्रमणं, नापि तपोवनस्य लङ्घनं क्षमिष्यतः। यदद्य त्वया कृतं कापुरुषं निन्दितं च, तद् चौरमार्गः, न वीरस्य। यदि त्वं वीरः, तिष्ठ क्षणम्, रावण! भूमौ पतिष्यसि, खर इव निहतः।" "मरणकाले यत्कर्म नरः कुर्वीत, अधर्मं चेत्, तस्यैव नाशाय भवति—तद्वत् त्वया कृतम्। कः पापफलकरं कर्म कुर्यात्? न स्वयं स्वयम्भूर्भगवानपि।" एवमुक्त्वा शुभवचः, बलवान् जटायुः दशग्रीवस्य पृष्ठे बलात् पतितः। तं समन्ततः तीक्ष्णनखैः विदारयामास, यथा कुशलः हस्तिपकः दुष्टहस्तिनं ताडयेत्। पृष्ठे चोत्तमं चूर्णयित्वा, नखैः पक्षैः च चोत्तमं ताडयन् रोमाणि निष्कर्षयामास। एवं पुनः पुनः क्लिश्यमानः खगपतिना, राक्षसस्य कोपात् अधरौ कम्पितौ, स कम्पमानः अभवत्। रावणः वैदेहीं वामोरसि स्थाप्य, दुःखितं जटायुषं तलेन ताडयामास, कोपवशात्। जटायुः तु तं विवञ्च्य, चोत्तमं दश रावणस्य वामबाहून् चोत्तमं चूर्णयामास। तानि बाहूनि छिन्नानि तु तत्क्षणात् पुनः उत्पन्नानि, विषधाराभिः ज्वलन्ति, इव वल्मीकात् सर्पाः। तदा क्रोधसमन्वितः दशग्रीवः सीतां तिरस्कृत्य, जटायुषं पाणिपादाभ्यां ताडयामास। ततः तस्मिन्मुहूर्ते घोरं युद्धं अभवत् राक्षसाधिपतेः खगश्रेष्ठस्य च, उभयोः महाबलिनोः। रामस्य कृते युध्यमानः रावणः खड्गेन जटायुषः पक्षौ पादौ पार्श्वौ च छित्त्वा, तं भूमौ पातयामास। छिन्नपक्षः स महाखगः राक्षसकर्मणा, प्रायः प्राणैः विमुक्तः, सहसा भूमौ पतितः। जटायुषं रक्तरूषितं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, वैदेही शोकार्ता स्वबान्धवमिव त्वरया उपधावन्। लङ्केश्वरः भूमौ शयानं जटायुषं, घनसन्निभं, पाण्डुरवक्षसं, महाबलम्, वनदाहान्ते शान्तमिव वह्निं, अपश्यत्। तदा चन्द्रनिभाननाम् सीता, भूमौ पतितं रावणबलसंविग्नं जटायुषं पुनः आलिङ्ग्य, जनकात्मजा रुदती तस्थौ। शृणु अत्र परमधन्ये वाल्मीकिरामायणे, अरण्यकाण्डे द्विचत्वारिंशत्तमः सर्गः। ततः स्त्रीणां श्रेष्ठा सीता, रावणेन हतं जटायुषं दृष्ट्वा, दुःखेन विलपन्ती अभवत्। निमित्तानि, स्वप्नाः, पक्षिणां शब्दाः च, नृणां सुखदुःखयोः निश्चितं दृश्यन्ते। नूनं राम त्वं महद् दुःखं न जानासि; ककुत्स्थवंशसम्भूत, मृगपक्षिणः मम हेतोः धावन्ति। अयं पक्षिराजः दयया माम् रक्षitum आगतः, मम दुःखकाले हतः भूमौ पतितः। "रक्ष माम्, ककुत्स्थ! लक्ष्मण!" इति सा महाभयार्ता साध्वी, समीपवर्तिनः श्रावयितुम् आकाङ्क्षन्ती, आक्रन्दयत्। सा माल्याभरणविस्रस्ता, परित्यक्ता इव विलपन्ती, रावणः राक्षसेश्वरः त्वरया वैदेहीं प्रति अभ्यधावत्।