तत्र गृध्रराजः रावणं प्रति सत्यं वक्तुम् आरब्धवान् — “किं पापं रामेण कृतं यत् त्वं, लोकनाथस्य भार्यां हृत्वा, गच्छसि? शीघ्रं वैदेहीं मुञ्च, अन्यथा तस्याः प्रज्वलितदृष्ट्या दग्धः भविष्यसि, यथा वज्रेण इन्द्रेण वृत्रः अग्निसमेन दग्धः। त्वं न जानासि यत् विषधरं सर्पं वस्त्रे बद्धवानसि; न च मृत्युपाशं कण्ठे बद्धं पश्यसि। सौम्य, तद् एव भारं धारयेत् यत् पुरुषं नाभिभवति; तद् एव भोजनं भक्षयेत् यत् पच्यमानं न हानिकारकम्। किं कर्म यत् न धर्मं न कीर्तिं न स्थायिनं यशः जनयति, केवलं शरीरस्य श्रमं कुर्यात्? षष्टिसहस्रवर्षाणि, हे रावण, अहम् आत्मनः जन्मात् पितामहपितृपरम्परया राज्यं सम्यक् पालनं कृतवान्। अहं वृद्धः, त्वं तु तरुणः, धनुष्मान् रथी कवची च; तथापि त्वं वैदेहीं मम सन्निधौ नीत्वा न शक्यः सुरक्षितः गन्तुम्। यथा युक्त्या धर्मेण च स्थितं वेदविज्ञानं नापहर्यते, तथैव मम पश्यतः वैदेही न शक्या बलात् हर्तुम्। यदि त्वं वीरः, तर्हि युद्ध्यस्व! क्षणं तिष्ठ रावण; त्वं भूमौ निपतिष्यसि, यथा खरः पूर्वं निपातितः। येन दैत्याः दानवाश्च युद्धे बहुशः हताः, तेनैव रामेण तपस्विवेशधारिणा त्वं शीघ्रं युद्धे हन्यसे। किं करिष्यामि, यतः राजपुत्रौ दूरं गतौ? त्वं पापिन्, तयोः भीत्या शीघ्रं विनश्यसि, असंशयं। यावत् अहं जीवामि, तावत् इयं शुभलक्षणा सीता, पद्मलोचना रामपत्नी, त्वया न शक्या नेतुम्। तदपि महात्मनः प्रियं कर्तव्यम्, रामस्य हेतोः, प्राणैः अपि, दशरथस्य च। तिष्ठ, तिष्ठ, दशग्रीव! क्षणं प्रतीक्षस्व; रथात् त्वां फलं शाखात् पतितम् इव पातयिष्यामि। यथाशक्ति युद्धसत्कारं दास्यामि, निशाचर। इति श्रीवाल्मीकि रामायणेऽरण्यकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः आरभ्यते। एवं उक्तः स राक्षसराजः, कोपात् रक्तलोचनः, दीप्तसुवर्णकुण्डलधारी, गतमानसः गृध्रराजं प्रति वेगेन अभ्यधावत्। तत्र महान् घोरः शब्दः समुत्पन्नः, यथा आकाशे मेघौ वातेन संधीयेताम्। ततः अद्भुतं समरं जातम्, गृध्रस्य च राक्षसस्य च, उभयोः पक्षिणोः माल्यवतोः, इव द्वौ महान् शैलौ। तदा रावणः तीक्ष्णाग्रैः शरैः शितैः शलाकैः च गृध्रराजं भीषणा वर्षेण अभिवर्षयत्। स पक्षिराजः जटायुः तानि शरवर्षाणि रावणात् समरे प्राप्य, बलवतः तीक्ष्णनखपादाभ्यां रावणस्य शरीरे बहूनि व्रणानि चकार। तदा क्रुद्धः दशग्रीवः दश भीषणान् शरान् मृत्युदण्डसमान् गृहित्वा रिपोः नाशाय समुपचक्रमे। तैः शरैः सुसृज्यमानैः, सुसंप्राप्तैः, शितैः, अश्मसारसदृशैः, बलवान् रावणः तं गृध्रं विव्याध। जटायुः, राक्षसस्य रथे स्थितां अश्रुपूर्णलोचनां जानकीं दृष्ट्वा, तान् शरान् अवज्ञाय, राक्षसं प्रति अभ्यधावत्। तदा महापक्षी दीप्तिमान् पादाभ्यां रत्नमयम् धनुः शरसमन्वितं च तस्य चिच्छेद। रावणः कोपात् अन्यत् धनुः गृहीत्वा शतानि सहस्राणि च शराणां वर्षयामास। तैः शरैः आच्छादितः युद्धे पक्षिराजः स्वमिव नीडं प्राप्त इव दृश्यते। स पक्ष्यः तान् शरसमूहान् पक्षाभ्यां निपात्य, महाबलः पादाभ्यां रावणस्य महत् धनुः पुनः चिच्छेद। स दीप्तिमान् पक्षिराजः रावणस्य दीप्तवन्हिसमानं शरवर्षं पक्षाभ्यां निपात्य पुनः चिच्छेद। तदा तस्य रावणस्य शीघ्रगामिनः दिव्यान् अश्वान्, सुवर्णकवचान्, राक्षसमुखान्, युद्धे पक्षिराजः पातयामास। ततः त्रिध्वजं महारथं, स्वेच्छया चरन्तम्, ज्वलन्तम्, रत्नमणिसोपानसंपन्नं, तं च रथं क्षिप्रं चिच्छेद। शशाङ्कसमप्रभं छत्रं, चामरं, च तदधारयन्तः राक्षसाः अपि क्षिप्रं पातिताः। बलवान् पक्षिराजः चूञ्चुना रावणस्य सारथेः महत् शिरः पुनः पुनः विदार्य पातयामास। तस्य धनुः भग्नं, रथः नष्टः, अश्वाः सारथिश्च हताः; रावणः भूमौ पतितः, वैदेहीं गात्रेषु गृह्य। रावणं भूमौ पतितं, रथम् विनष्टं दृष्ट्वा, सर्वे भूतानि गृध्रराजं प्रशशंसुः — “साधु, साधु!” इति। पक्षिप्रवरे कृशे वृद्धे च दृष्टे, रावणः हृष्टः मैथिलीं गृहीत्वा पुनः उत्पपात। जानक्याः कन्यां गोदायां स्थापयित्वा, रावणः, केवलं खड्गमवलम्ब्य, सर्वं सामर्थ्यं नष्टम्, गन्तुं प्रचक्रमे। जटायुः गृध्रराजः उत्थाय रावणं प्रति वेगेन धावित्वा तम् अवरोध्य, महातेजाः इदं वचनम् उवाच — “रावण, अल्पबुद्धे! त्वं रामपत्नीं हरसि, यस्य शराः वज्रस्पर्शसमाः, येन राक्षसविनाशः भविष्यति। मित्रैः स्वजनैः मन्त्रिभिः सेनया परिचारकैः च सह, त्वं विषम् जलवत् पिबसि, तृष्णया, तदर्थम्।” इति, गृध्रराजस्य रावणस्य च महान् संग्रामः अभवत्, यत्र धर्मनिष्ठया, वीर्येण, च रामस्य भार्यां रक्षितुम् गृध्रराजः प्राणान् अपि उत्सृज्य, रावणं प्रतिरोधयामास।