खरः शूर्पणखायाः कारणेन यदि जनस्थानं समागतः, तत्र च निर्दोषकर्मणा रामेण स्वमर्यादां उल्लंघ्य हतः, तर्हि ब्रूहि सत्यम्—किं अपराधं रामः अकरोत्, येन त्वं जगन्नाथस्य भार्यां हृत्वा अपसर्पसि? शीघ्रं वैदेहीं मुञ्च, न चेत्तव तीव्रदृष्ट्या दग्धो भविष्यसि, यथा इन्द्रवज्रेण वज्रसमानाग्निना वृत्रो दग्धः। न त्वं वेत्सि, विषधरं सर्पं वस्त्रान्ते बद्धम् इव, मृत्युपाशं ग्रीवायां बद्धम् अपि न पश्यसि। सौम्य, तावद् एव भारः धार्यः, यः पुरुषं नाभिभवति; तावद् एव भोजनं भोक्तव्यम्, यत् पच्यमानं न हन्ति। किं कर्म कर्तव्यं, यन्न न धर्मं न यशः न स्थायि कीर्तिं जनयति, केवलं च शरीरस्य श्रमं करोति? षष्टिसहस्रवर्षाणि, हे रावण, अहमात्मनः जन्मात् पितामहपितृपरंपरया राज्यं सम्यग् अवलम्ब्य स्थितः। अहं वृद्धः, त्वं तु युवान् धनुष्मान् रथी कवची च; तथापि त्वं वैदेहीं मम सन्निधौ नयित्वा सुरक्षां न प्राप्स्यसि। यथा न्याययुक्तं वेदज्ञानं नापहर्तुं शक्यं, तथैव मम पश्यतः वैदेहीं त्वं बलात् नेतुं न समर्थः। यदि त्वं वीरः, युद्धाय स्थास्यसि! क्षणं तिष्ठ, रावण; भूमौ खरवत् हतः शेष्यसि। येन दैत्यदनवान् युद्धे बहुशः निहताः, तेन तपस्विवेषधारिणा रामेण त्वं शीघ्रं संग्रामे निहन्यसे। किं करवाणि, यतो राजपुत्रौ दूरं गतौ; त्वं पापिन् शीघ्रं तयोः भीत्या विनश्यसि—नात्र संशयः। यावत् अहं जीवामि, तावत् त्वं एषा शुभलक्षणा पद्मलोचना रामपत्नी सीता न नेष्यसि। तु महात्मनः प्रियं कार्यं मम नूनं कर्तव्यम्, रामस्य हेतोः, प्राणैरपि, दशरथस्य च। तिष्ठ तिष्ठ दशग्रीव! क्षणं स्थास्य; उत्तमात् रथात् त्वां फलं शाखायाः पतितम् इव पातयिष्यामि। यथाशक्त्या युद्धातिथ्यं तुभ्यं दास्यामि, निशाचर। श्रूयताम् अधुना एकपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते, अरण्यकाण्डे। एवमुक्तः स राक्षसराजः, क्रोधसंरक्तलोचनः, दीप्तकर्णाभरणधरः, पक्षिराजं प्रति प्रचण्डवेगेन ससंजगाम। तदा तस्मिन्महायुद्धे तयोः मेघयोः वातेन आकाशे संपीडितयोः इव, महान् घोरः शब्दः अभवत्। ततः पक्षिराक्षसोः, उभयोः पत्तयः माल्यवतोः, द्वयोर्महान् अद्भुतः संग्रामः समजायत, यथा पर्वतयोः। तदा रावणः तीक्ष्णाग्रैः शरैः कर्कशैः शितैः शरासनैः तं महावीर्यं पक्षिराजं भृशं शरवर्षेण अभ्यवर्षत्। तं पक्षिराजः जटायुः रावणस्य तान् शरवर्षान् युद्धे सम्यक् प्रतिजग्राह। स च महाबलः खगः तीक्ष्णनखपादयोर् बलात् रावणस्य शरीरं बहुशः विदारयामास। तदा क्रुद्धो दशग्रीवः मृत्युशासनसदृशान् दश भीषणान् शरान् आदाय शत्रुनाशाय प्रचिक्षेप। तैः सम्यगुत्कृष्टैः शरैः शिलाशितैः महाबलः रावणः पक्षिराजं विव्याध। तदा राक्षसस्य रथे, अश्रुपूर्णलोचनां जानकीं दृष्ट्वा, जटायुः तान् शरान् अवज्ञाय राक्षसं प्रति अभ्यधावत्। ततः स महातेजाः विहंगमः पादाभ्यां रत्नखचितं धनुः शरसमेतं च रावणस्य चकार। रावणः क्रोधवशात् अन्यद् धनुः गृहीत्वा शरशतानि सहस्रशश्च ववर्ष। पक्षिराजः शरैः आच्छन्नः स्वमिव नीड़ं प्राप्त इव बभौ। स तान् शरगुच्छान् पक्षाभ्यां समुत्क्षिप्य, बलवत् पादाभ्यां रावणस्य महद्धनुः पुनः पुनः चकार। महातेजाः पक्षिराजः रावणस्य दीप्तशरवर्षं पक्षाभ्यां समुत्क्षिप्य व्यधुनोत्। स रावणस्य सुवर्णकवचितान्, असुरवदनसदृशान् शीघ्रगामिनः दिव्यान् हयान् युद्धे निपातयामास। ततः त्रिध्वजशोभितं, यथेष्टगं, दीप्तमिव वह्निं, रत्नसोपानविभूषितं रथं चकार। ततः पूर्णचन्द्रसमप्रभं छत्रं, चामराणि, तद् धारयतः राक्षसान् च क्षिप्रं न्यपातयत्। ततः महाबलः पक्षिराजः चञ्चुना रावणस्य सारथेः महत् शिरः पुनः पुनः छित्त्वा पातयामास। तस्य धनुः भग्नं, रथः नष्टः, अश्वा च सारथिश्च हतान्, रावणः वैदेहीं गृहीत्वा भूमौ पपात। रावणं भूमौ पतितं, यानविनष्टं दृष्ट्वा, सर्वे भूतानि पक्षिराजं 'साधु साधु' इति प्रशशंसुः। पक्षिराजं जटायुम् श्रान्तं वृद्धं च दृष्ट्वा, रावणः हृष्टः मैथिलीं गृहीत्वा पुनः उत्पपात। जनकात्मजां स्वाङ्के स्थापयित्वा, केवलं खड्गं शेषं कृत्वा, सर्वोपकरणविनष्टः रावणः गन्तुं प्रचक्रमे। पक्षिराजः जटायुः पुनः समुत्पत्य रावणं निवार्य, महातेजाः वाक्यमिदम् उवाच—"रावण, अल्पबुद्धे! त्वं रामपत्नीं नेष्यसि, यस्य शराः वज्रस्पर्शसमा: राक्षसानां विनाशाय।