यदा रावणः सीतायाः हरणाय प्रयत्नं अकरोत्, तदा पक्षिराजः जटायुः स्नेहपूर्णः, धर्मनिष्ठः, रावणं समुपगम्य उवाच—"त्वदीये राज्ये वा नगरे वा रामः बलवान् धर्मात्मा च किमपि अपराधं न कृतवान्। कथं तं त्वं अन्यायेन पीडयसि? यदि खरः शूर्पणखायाः कारणेन जनस्थानं आगत्य रामेण, दोषरहितेन, हतः, तर्हि सः स्वसीमां उल्लंघ्य अपराधं कृतवान्। सत्यम् उक्त्वा ब्रूहि—रामस्य कः अपराधः, यं त्वं लोकनाथस्य भार्यां हृत्वा गच्छसि? शीघ्रं वैदेहीं मुक्त्वा, तस्याः तीक्ष्णदृष्ट्या दग्धः भविष्यसि, यथा वृत्रः इन्द्रवज्रेण अग्निवत् दग्धः अभवत्। त्वं न जानासि, यः विषसर्पं वस्त्रकोणे बद्धवान्, मृत्युपाशं ग्रीवायां यः न पश्यति। हे सौम्य, केवलं तं भारं धारयेत्, यो नरं न अभिपीडयेत्; केवलं तं भोजनं भक्षयेत्, यः पच्यमानः अनिष्टं न कुर्यात्। किम् कर्म यत् न धर्मं, न कीर्तिं, न श्रेयः, केवलं शरीरक्लेशं जनयेत्? षष्टिवर्षसहस्राणि, हे रावण, पितृपैतृकं राज्यं अहं यथावत् धारयामि। अहं वृद्धः, त्वं युवा, धनुष्मान्, रथी, कवचधारी; तथापि त्वं वैदेहीं मम समीपे हृत्वा सुरक्षितः गन्तुं न शक्ष्यसि। मम साक्षात् वैदेहीं बलात् हर्तुं त्वं न समर्थः, यथा न्याययुक्तं वेदज्ञानं दृढं न हर्तुं शक्यते। यदि त्वं वीरः, युध्यस्व! क्षणं स्थातुम् अर्हसि, रावण; तदा त्वं भूमौ हतः भविष्यसि, यथा खरः हतः। येन दैत्यदानवाः बहुधा संग्रामे हताः, तेन रामेण वल्कलधारीणि, त्वं शीघ्रं युद्धे हतः भविष्यसि। किं करिष्यामि, यदा राजपुत्रौ दूरं गतौ? त्वं, दुर्मेदः, शीघ्रं तयोः भीत्या विनष्टः भविष्यसि, नात्र संशयः। यावत् अहं जीवामि, तावत् त्वं शुभां सीतां, पद्माक्षीं, रामस्य प्रियतमां न हर्तुं शक्ष्यसि। अहं तस्य महात्मनः प्रियं कर्तुम् अर्हामि, रामस्य कृते, प्राणानां त्यागः अपि यदि आवश्यकः, दशरथस्य अपि कृते। स्थातुम् अर्हसि, दशग्रीव! क्षणं तिष्ठ, रावण। रथात् त्वां फलं यथा शाखात् पतति, तथा पतिष्यसि। युद्धसत्कारं दास्यामि, यथाशक्तिम्, हे निशाचर।" एवं स पक्षिराजः रावणं प्रतिपद्य धर्मयुक्तं भाषणं अकुरुत्। तस्मिन्नेव काले, राक्षसाधिपः रावणः, क्रोधात् रक्तलोचनः, तप्तकुण्डलधारी, पक्षिराजं प्रति वेगेन अभ्यधावत्। तयोः महान् युद्धः उत्पन्नः, घनयोः वातेन आकाशे समागमः इव। ततः अद्भुतं संग्रामं जातं—पक्षिराजस्य रावणस्य च, उभयोः पक्षिनां, माल्यधारिणोः, महागिरयोः इव। ततः रावणः तीक्ष्णशरैः, बाणैः, पक्षिराजं जटायुम् घोरं वर्षं वर्षन् अभवत्। पक्षिराजः जटायुः तं बाणवर्षं युद्धे स्वीकृतवान्। स पक्षिराजः शक्तिशाली तीक्ष्णनखैः रावणस्य शरीरे बहूनि व्रणानि अकरोत्। रावणः क्रुद्धः दश घोराणि शराणि मृत्युदण्डसदृशानि गृहीत्वा शत्रुविनाशाय प्रयत्नं अकरोत्। तैः शरैः, पूर्णमुक्तैः, सरलैः, अश्मशरसमैः, बलवान् रावणः पक्षिराजं विदारितवान्। जटायुः रावणरथस्थां जनकनन्दिनीं अश्रुपूर्णलोचनां दृष्ट्वा, तान् शरान् उपेक्ष्य, राक्षसं प्रति वेगेन अभ्यधावत्। ततः स महाविहंगः, तेजस्वी, रावणस्य रत्नमालिनं धनुः बाणैः सह पादाभ्यां चूर्णयामास। रावणः क्रोधात् अन्यं धनुः गृहीत्वा शतशः सहस्रशः च शरान् वर्षितवान्। पक्षिराजः तैः शरसमूहैः आच्छादितः पक्षिभिरिव नीड़ं प्राप्तः इव अभवत्। सः पक्षैः तान् शरसमूहान् निक्षिप्य, पादाभ्यां रावणस्य महाधनुः पुनः चूर्णयामास। पक्षिराजः तेजस्वी, रावणस्य अग्निसदृशं शरवर्षं पक्षैः निक्षिप्य। सः रावणस्य शीघ्रगमनं, दिव्यं, सुवर्णकवचं, राक्षसमुखवद् अश्वान् युद्धे पादाभ्यां हतान् अकरोत्। ततः त्रिध्वजयुक्तं, इच्छागमं, अग्निसदृशं, रत्नपदपं रथं चूर्णयामास। शीघ्रं च छत्रं पूर्णचन्द्रसदृशं, चामरं, राक्षसान् च पतितवान्। पक्षिराजः तीक्ष्णचञ्चुना रावणस्य सारथ्याः महत्तमं शिरः पुनः पुनः विदारितवान्। तस्य धनुः भग्नम्, रथः नष्टः, अश्वाः सारथ्यः च हताः, रावणः भूमौ पतितः, वैदेहीं बाहुभ्यां गृहीत्वा। रावणं भूमौ पतितम्, वाहनं भग्नं दृष्ट्वा, सर्वे प्राणी पक्षिराजं प्रशंसन्—"साधु! साधु!" इति। पक्षिराजं श्रान्तं वृद्धं च दृष्ट्वा, रावणः प्रमुदितः मैथिलीं गृहीत्वा पुनः उत्थितवान्। जनकनन्दिनीं गोदाम् स्थापयित्वा, रावणः शस्त्रमात्रशेषः, सर्वं साधनं नष्टम्, गन्तुं आरभत। पक्षिराजः जटायुः उत्थाय रावणं निवार्य, तेजसा वाक्यम् उवाच—"त्वं किम् कर्तुम् इच्छसि?