रामस्य दशरथस्य पुत्रस्य सर्वभूतहिते रतस्य, सा दीप्तिमती स्त्री अस्य लोकनाथस्य धर्मपत्नी अस्ति। सा सीता नाम्ना, उत्तमवपुषा, यां त्वं हर्तुमिच्छसि; कथं धर्मनिष्ठः राजा परस्त्रीं स्प्रष्टुं शक्नोति? विशेषतः राजा परस्त्रीयः रक्षितुं यत्नं कुर्यात्, महाबल, अधर्ममार्गं परस्त्रीकामनां त्यज। बुद्धिमान् कर्तव्यं न कुर्यात् यदन्यैः निन्द्यते; यथा स्वं पत्नीं रक्षति, तथा परस्त्रीयः अपि रक्षितव्याः। लाभार्थं वा कामार्थं वा, धर्मज्ञः पुरुषः शास्त्रेषु अनिर्दिष्टेषु अपि धर्ममार्गं विवेचयति, पुलस्त्यवंशज। राजा, धर्मः, कामः, अर्थः—एते परमधनानि; राज्ञः एव धर्माधर्मौ च, समृद्धिः च उत्पद्यते। चञ्चलः दुष्टस्वभावः राक्षसश्रेष्ठ, कथं त्वं राज्यं प्राप्तवान्, यथा पापकर्मा दिव्यरथं आरोहति? यद् काममूलं तद् कठिनं निष्कासितुं; सज्जनाचारः दुष्टगृहे चिरं न तिष्ठति। न तव राज्ये न नगरे रामः महाबलः धर्मात्मा किञ्चिदपकारं कृतवान्; कथं तं त्वं पीडयसि? यदि खरः शूर्पणखायाः कारणात् जनस्थानं आगतः, रामेण निर्दोषेण हतः, सीमां उल्लङ्घ्य—सत्यं वद, रामः किम् अपराधं कृतवान्, यं त्वं लोकनाथस्य पत्नीं हृत्वा गच्छसि? शीघ्रं वैदेहीं मुञ्च, अन्यथा सा तीक्ष्णदृष्ट्या त्वं दग्धः भविष्यसि, यथा वृत्रः इन्द्रवज्रेण अग्निसमेन दग्धः। त्वं न वेत्सि विषसर्पं वस्त्रान्ते बद्धम्; मृत्युपाशं ग्रीवायां बद्धं न पश्यसि। सौम्य, केवलं तं भारं धारयेत् यः न पुरुषं अभिभवति; केवलं तं खाद्यं भक्षयेत् यः पाचनात् अनिष्टं न जनयति। किम् कर्म यत् न धर्मं न कीर्तिं न स्थायि यशः, केवलं शरीरश्रमं जनयति? षष्टिवर्षसहस्राणि, रावण, यथायोग्यं पितृपैतृकं राज्यं धारयामि जन्मतः। अहं वृद्धः, त्वं युवा धनुष्मान् रथी कवचधारी; तथापि त्वं वैदेहीं मम उपस्थिते न हर्तुं न सुरक्षितं गन्तुं शक्नोषि। मम साक्षात् वैदेहीं बलात् हर्तुं त्वं न समर्थः, यथा तत्त्वन्यायनिष्ठं वेदज्ञानं न हर्तुं शक्यं। यदि वीरः असि, युद्धं कुरु! क्षणं स्थातुम्, रावण; भूमौ निहतः भविष्यसि, यथा खरः। येन दैत्यदानवाः बहुशः संग्रामे हताः, तेन रामेण वल्कलधारीणं, त्वं शीघ्रं युद्धे हतः भविष्यसि। किं करिष्यामि, यतः राजकुमारौ दूरं गतौ; त्वं पापकर्मन्, शीघ्रं तेषां भीत्या विनष्टः भविष्यसि—नात्र संशयः। यावत् अहं जीवामि, त्वं शुभां सीतां पद्माक्षीं रामस्य प्रियतमां न हर्तुं शक्नोषि। तथापि, महात्मनः प्रियं कर्तुं यत्नं करिष्यामि, रामस्य अर्थे—जीवनं अपि त्यज्य—दशरथस्य च। स्थातुम्, स्थातुम्, दशग्रीव! क्षणं प्रतीक्षस्व, रावण। उत्तमं रथात् त्वां फलमिव शाखात् पतयिष्यामि। युद्धसत्कारं तुभ्यं दास्यामि यथाशक्ति, निशाचर। एवं उक्तः राक्षसाधिपः, क्रोधात् रक्तलोचनः, दीप्यमानकुण्डलधारी, पक्षिराजं जटायुम् क्रुद्धः अभ्यधावत्। तयोः महायुद्धे घोरः शब्दः उत्पन्नः, यथा वायुप्रेरिते मेघौ आकाशे। ततः अद्भुतं युद्धं अभवत् गृध्रराक्षसोः, उभयोः पक्षिणोः, मणिमालिनोः, यथा द्वौ महागिरिः। ततः तीक्ष्णाग्रबाणैः शलाकैः रावणः गृध्रराजं जटायुम् घोरं वर्षम् अवर्षत्। पक्षिसाम्राट् जटायुः तानि बाणवर्षाणि रावणात् संग्रामे सहे। बलवान् पक्षिराजः तीक्ष्णनखैः रावणस्य शरीरे बहुशः व्रणान् अकरोत्। ततः क्रुद्धः दशग्रीवः दश भीषणान् बाणान् मृत्युशासनसमान् गृध्रनाशाय गृहीत्वा। तैः बाणैः, मुक्तैः, तीक्ष्णैः, घोरैः, शिलायुधसमानैः, बलवान् रावणः गृध्रं विदारयामास। राक्षसरथे जानीकीं अश्रुपूर्णलोचनां दृष्ट्वा जटायुः तान् बाणान् उपेक्ष्य राक्षसं अभ्यधावत्। ततः महापक्षी दीप्तिमान् पादाभ्यां रावणस्य रत्नमण्डितं धनुः बाणैः सह च चिच्छेद। रावणः क्रोधाविष्टः अन्यं धनुः गृहीत्वा शतसहस्राणि बाणानि ववर्ष। बाणैः आच्छन्नः पक्षिराजः पक्षीव नीडं प्राप्तः इव दृश्यते। सः तान् बाणसमूहान् पक्षाभ्यां अपातयत्, बलवान् पादाभ्यां रावणस्य महाधनुः च चिच्छेद। पक्षिराजः महादीप्तिमान् रावणस्य अग्निसमानं बाणवर्षम् पक्षाभ्यां अपातयत्। सः रावणस्य शीघ्रगामीन् दिव्याश्वान् सुवर्णकवचधारीन् राक्षसवदनान् संग्रामे अपातयत्। एवं रामायणस्य अरण्यकाण्डे महायुद्धस्य कथा सम्प्रति वर्ण्यते।