रामो रघुवीरः, महात्मा, देवगणैः च ऋषिभिः च प्रशंसितः, लङ्कायां विभीषणं राक्षसराजं अभिषिक्त्वा, कार्यं सम्पूर्णं कृत्वा दुःखमुक्तः आनन्दितः अभवत्। तदनन्तरं, देवैः प्रदत्तं वरं प्राप्य वानराणां पुनरुत्थापनं कृत्वा, रामः मित्रैः सह पुष्पक चक्रेण अयोध्यां गन्तुम् आरभत। भरद्वाजस्य आश्रमं आगत्य सत्यप्रतिज्ञः रामः हनुमानं भारतस्य समीपं प्रेषितवान्। ततः, सुग्रीवेन पुनः संवादम् कृत्वा, रामः पुष्पकं चक्रेण नन्दिग्रामं गत्वा, तत्र मुण्डितकेशः सः, पवित्रः, भ्रातृभिः सह सीतां पुनः प्राप्य राज्यं पुनः प्राप्य अभवत्। जनाः सुखिताः, प्रसन्नाः, संतुष्टाः, समृद्धाः, धर्मशीलाः, रोगशून्याः, अनन्तदुःखात् मुक्ताः च अभवन्। न कश्चन पुत्रस्य मृत्युं पश्येत, न च स्त्रियः पतिप्रति समर्पिताः विधवाः भूषिताः। अग्निना कदाचित् भयः न भविष्यति, जलं च न कश्चन जीवः द्रविष्यति, वायौ च भयः न भविष्यति, न च ज्वरः। अन्नस्य, चोराणां च भयः न भविष्यति; नगराणि च राज्यानि धनधान्यैः परिपूर्णानि भविष्यन्ति। सर्वे सदा आनन्दिताः, सत्यमययुगे यथा, शतद्वयं अश्वमेधयज्ञानां कृत्वा, बहुं च स्वर्णं दत्त्वा। तस्मिन् महात्मनि, ब्राह्मणैः उचितरीत्या दश लाखं गायाः दत्त्वा, अमेयधनं च दत्त्वा, रामः शतगुणं राजवंशं स्थापनं करिष्यति, चतुर्णां वर्णानां स्वकर्माणि च प्रस्थापयिष्यति। दश सहस्त्रदश शतं वर्षाणि राज्यं कृत्वा, रामः ब्रह्मलोकं गमिष्यति। एषः पवित्रः, पापनाशकः, पुण्यकथाः, वेददृष्टः—यः रामकथां पठति, स सर्वपापैः मुक्तः भविष्यति। यः एषां जीवनदायिनी रामायणकथां पठति, स स्वर्गे समादरं प्राप्यते, पुत्रैः, पौत्रैः च सह। पाठनेन ब्राह्मणः वाक्प्रतिभां प्राप्यते; क्षत्रियः पृथिव्यां शासनं प्राप्यते; व्यापारी व्यापारस्य सफलतां प्राप्यते; अपि च शूद्रः महत्त्वं प्राप्यते। इति रामायणस्य बालकाण्डस्य द्वितीयः अध्यायः श्रवणीयः। नारदस्य वचः श्रुत्वा, धर्मात्मा, वाक्कौशलयुक्तः, स्वशिष्यैः सह महर्षिं पूजितवान्। क्षणे एकस्मिन्, यदा सः देवगणं गत्वा, तामसां तटं गत्वा, जहाँ जनवी समीपं स्थितं, आगच्छत। तत्र तामसां तटं गत्वा, सः शुद्धजलयुक्तं, मनोहरं, सज्जनानां मनोहरं तटं दृष्ट्वा, स्वशिष्यं समीपस्थितं उक्तवान्। "पश्य, भरद्वाजा, एषः तटः मलशून्यः, मनोहरः, सज्जनानां मनः प्रसन्नं करोति।" "जलपात्रं अपि स्थापय, प्रियः, मम छद्रं दत्त्वा; अहं एषां तामसां तटं स्नानं करिष्यामि।" एवम् उक्त्वा महात्मा वाल्मीकि, भरद्वाजः, शिष्यम् अनुशासितः, छद्रं दत्त्वा स्वगुरुं समर्पितवान्। छद्रं स्वशिष्यस्य हस्तात् गृह्णात्वा, आत्मनियामितः, सः सर्वदिशां निरीक्ष्य वनं विचरति। समीपं तु सः एकं युग्मं क्रौंचपक्षिणां दृष्ट्वा, युग्मं चित्तवृत्त्या सह, मधुरं स्वरं गूढं श्रवणं करोति। किन्तु तत्र, तस्य युग्मात् एकः, दुष्टवृत्त्या शिकारः, मर्दितः, सः महर्षिः दृष्ट्वा। यदा तस्य सहचरः मर्दितः, रक्तं च शरीरं आवृत्तं, तदा स्त्री पक्षिणी गम्भीरदुःखेन उवाच। "कष्टं, कष्टं, मम सहचरम्!" तत्क्षणं तस्य दयायुक्तं हृदयं महर्षिं समुत्पन्नं जातम्। "अस्मिन् दुष्टे," इति मनसा विचार्य, "यः क्रौंचयुग्मस्य एकं हन्ति, सः कदाचित् महत्त्वं न प्राप्नुयात्।" अतः सः शिष्यं उपदिश्य, "किमर्थं एषः वाक्यं मया उक्तं, पक्षिणः दुःखेन अभिभूतः?" इति चिन्तयन्, बुद्धिमान् महर्षिः मनः सम्यक् संकल्पयित्वा इदं वाक्यम् उक्तवान्। "मात्रं मीटरं बन्धितं, वर्णाः च व्यवस्थिताः, संगीतसहितं च—एषः शोकजः श्लोकः, इव तथा न अन्यथा भवतु।" यदा महर्षिः एतानि उत्तमवाक्यानि उच्यते, तदा तस्य शिष्यः हर्षितः अभवत्, गुरुस्तु प्रसन्नः अभवत्। ततः तस्मिन् पवित्रे स्थानं स्नानं कृत्वा, महर्षिः तत्र तस्य घटनायाम् मनः स्थिरं कृत्वा प्रतिगच्छति। भरद्वाजः, तस्य आज्ञाकारी च ज्ञानी शिष्यः, जलपात्रं गृह्णाति च गुरुं अनुगच्छति। आश्रमं प्रवेश्य, महर्षिः धर्मज्ञः, उपविशत्, अन्येषां संवादेषु संलग्नः च, ध्यानं च स्थापनं कृतवान्। ततः ब्रह्मा, विश्वस्य कर्ता, चतुर्मुखः च तेजस्वी, तस्मिन् महर्षौ द्रष्टुं आगतः।