अथ कथं चित्तवन्तः, रामायणस्य अरण्यकाण्डे महर्षेः वाल्मीकिना वर्णितः, महाविहङ्गराजः जातायुः, महेन्द्रवरुणयोः सदृशः, सर्वभूताधिपः, रावणं दशग्रीवं अभ्यागतं दृष्ट्वा सान्त्वनमिदं प्राह। अहं जातायुः नाम्ना, गृध्रराजः, महाबलः, सर्वभूतानां नृपः अस्मि। एष रामः दशरथनन्दनः, सर्वभूतहिते रतः, एषा च सुभगा स्त्री, तस्य लोकनाथस्य धर्मपत्नी। सा सीता नाम्ना, उत्तमवपुष्या, यां त्वं हर्तुमिच्छसि; कथं धर्मनिष्ठः नृपः परस्त्रियं स्पृशेत्? विशेषतः नृपः परस्त्रीणां रक्षणं कर्तव्यम्, महाबलिन्; अधर्ममिमं मार्गं त्यज, परस्त्रीकामनां मा कुरु। बुद्धिमान् अन्यैः निन्द्यं कर्म न कुर्यात्; यथा स्वपत्नीं रक्षेत्, तथा परस्त्रीणामपि रक्षणं कुर्यात्। लाभकामार्थं वा, धर्मशीलाः, शास्त्रेषु अप्रयुक्तेषु अपि, धर्ममार्गं विवेचयन्ति, पुलस्त्यवंशज। नृपः, धर्मः, कामः, अर्थः—एते परमधनानि; नृपात् धर्माधर्मौ च समृद्धिः च उत्पद्यते। कथं चञ्चलप्रकृतिः, दुष्टात्मा, राक्षसश्रेष्ठ, अधर्मेन राज्यं प्राप्तवान्, यथा पापः दिव्ययानं आरोहति? काममूलं कष्टं निपातयितुं, सत्कर्म च दुष्टगृहे दीर्घं न वसति। तव राज्ये वा, नगरे वा, रामः महाबलः धर्मात्मा, किमपि अपराधं न कृतवान्; कथं तं त्वं हिंससि? यदि खरः शूर्पणखायाः कारणेन जनस्थानं आगत्य रामेण निर्दोषेन हतः, सीमां लङ्घ्य— सत्यं वद, किं अपराधं रामः कृतवान्, यत् त्वं लोकनाथस्य पत्नीं हृत्वा गन्तुमिच्छसि? शीघ्रं वैदेहीं विमोचय, न चेत् तया तीक्ष्णदृष्ट्या दग्धः भविष्यसि, यथा वृत्रः इन्द्रवज्रेण अग्निसदृशेन। न वेत्सि, विषसर्पं वस्त्रे बध्नासि; मृत्युपाशं ग्रीवायां न पश्यसि। सौम्य, यं भारं न अतिप्राप्नोति, तं केवलं वहेत्; यं भोजनं पच्यमानं न हानि कुर्यात्, तं एव भोज्यं स्वीकुर्यात्। किमर्थं कर्म कुर्यात्, यद् न धर्मं, न कीर्तिं, न स्थिरं यशः, केवलं शरीरक्लेशं जनयति? षष्टिसहस्रवर्षाणि, रावण, पितृपैतृकं राज्यं सम्यक् धारयामि जन्मतः। अहं वृद्धः, त्वं यौवनस्थः, धनुष्मान्, रथी, कवचितः; तथापि, वैदेहीं मम सन्निधौ हर्तुं सुरक्षितं न शक्नोषि। मम साक्षात् वैदेहीं बलात् हर्तुं न समर्थः, यथा तर्कन्यायसमाहितं वेदज्ञानं न अपहरति। यदि वीरः असि, संग्रामे स्थातव्यं; क्षणं तिष्ठ, रावण, भूमौ निपतिष्यसि यथा खरः। येन दैत्यदानवाः बहुशः संग्रामे निहताः, तेन रामेण वल्कलधारिणा, त्वं शीघ्रं युद्धे हनिष्यसे। किं करिष्यामि, यत् राजकुमारौ दूरं गतौ; त्वं पापकर्मन्, शीघ्रं तयोः भयात् नष्टः भविष्यसि—नात्र संशयः। यावत् जीवामि, शुभां सीतां, पद्मलोचनां, रामप्रियां, त्वं नेतुम् न शक्नोषि। तस्य महात्मनः प्रियं कर्तव्यम्, रामस्यार्थे, प्राणत्यागे अपि, दशरथस्यापि। तिष्ठ, तिष्ठ, दशग्रीव! क्षणं प्रतीक्षस्व, रावण; उत्तमं रथात् त्वां फलमिव छिन्नं पतयिष्यामि। युद्धोपहारं दास्यामि, यथाशक्ति, निशाचर। एवं जातायुणा उक्तः, दशग्रीवः राक्षसराजः, क्रोधात् रक्तलोचनः, सुवर्णकुण्डलधारी, गृध्रराजं प्रति वेगेन अभ्यधावत्। तयोः महायुद्धे, वातेन आकाशे मेघयोः संग्रहो यथा, घोरः तुमुलः संघर्षः अभवत्। ततः गृध्रस्य राक्षसस्य च, विहङ्गस्य माल्यधारिणः, अद्भुतं युद्धं अभवत्, यथा द्वौ महाशिलाव। ततः तीक्ष्णाग्रबाणैः विषधरैः, रावणः गृध्रराजं भीषणं वर्षं वर्षयामास। जातायुः पक्षिराजः, तैः बाणसमूहैः रावणात् युद्धे अभिहतः। स महाविहङ्गः, तीक्ष्णनखैः, रावणस्य शरीरे बहूनि व्रणानि अकरोत्। क्रुद्धः दशग्रीवः, दश भीषणान् बाणान्, मृत्युदण्डोपमान्, शत्रुनाशाय आददान्। तैः बाणैः, सम्यक् विमुक्तैः, तीक्ष्णैः, अश्मशल्योपमैः, महाबलिः रावणः गृध्रं विदारयामास। जानकीं रथस्थां अश्रुपूर्णलोचनां दृष्ट्वा, जातायुः तान् बाणान् उपेक्ष्य, राक्षसं प्रति वेगेन अभ्यधावत्। ततः महाविहङ्गः, तेजस्वी, रावणस्य रत्नमालिनं धनुः बाणसमूहं च पादेन चिच्छेद। रावणः क्रोधाविष्टः, अन्यं धनुः आदाय, शतसहस्राणि बाणान् वर्षयामास। बाणैः आच्छादितः जातायुः पक्षिराजः, पक्षीव, नीडं प्राप्तः इव दृश्यते। स पक्षैः तान् बाणसमूहान् निघ्नन्, महाबलः पादेन रावणस्य महाधनुः चिच्छेद। गृध्रराजः, महातेजाः, रावणस्य अग्निसदृशं बाणवर्षं पक्षैः निघ्नन्, प्रज्वलितं च अपास्य। एवं महायुद्धे जातायुः पक्षिराजः, धर्मनिष्ठः, रावणं निवारयन्, सीतायाः रक्षणार्थं, प्राणत्यागस्यापि संकल्पं कृत्वा, राक्षसराजेन सह घोरं संग्रामं अकरोत्।