तदा दयावचः प्रब्रुवाणा, दुःखात्यये महान्यथा विलपन्ती सा विशाललोचना शाकुन्तिकं वृक्षस्याग्रे निषण्णं गृध्रं दृष्ट्वा। रावणस्य वशे स्थिता सा सुरूपा सुमध्यमा तं गृध्रराजं सन्त्रस्ता दुःखशोकपीडिता विललाप। सा भीतया करुणया च स्वरमुदीर्य, "जटायो, महाबाहो, पश्य मां अनाथवत् राक्षसराजेनानेन पापकर्मणा क्रूरात्मना नीयमानाम्। अयं निशाचरः क्रूरः त्वया न शक्यः प्रतिषेधयितुं; बलवान् मायावी सशस्त्रः दुष्टचेताः। जटायो, त्वं रामाय ममापहरणं यथावत् आख्याहि, लक्ष्मणाय च सर्वं वद, किंचिदपि न विहाय।" एवमुक्त्वा सर्गः पञ्चाशत्तमः प्रारभ्यते श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अरण्यकाण्डे। तदा गृध्रराजः जटायुः, न पूर्णमुत्थितः सन्, तं शब्दं श्रुत्वा शीघ्रं दृष्ट्वा रावणं च वैदेहीं च अपि अपश्यत्। तदा स पर्वतशृङ्गसन्निभ तीक्ष्णचूडः विख्यातः पक्षिराजः वृक्षे निषण्णः शुभानि वचनानि अब्रवीत्। "दशग्रीव, त्वं धर्मे स्थितः सत्यनिष्ठः पूर्वं आसीः; भ्रातः, त्वं न कर्तुमर्हसि इदं निन्दितं कर्म। अहं जटायुः नाम, बलवान् गृध्रराजः, सर्वभूतानां अधिपः, महेन्द्रवरुणयोः सदृशः। रामः दशरथात्मजः सर्वभूतहिते रतः, एषा च लोकेशस्य धर्मपत्नी या त्वया हर्तुं इच्छिता, सा सीता नाम सुमधुरा। कथं धर्मस्थः राजा परदारं स्पृशेत्? विशेषतः राजा परदारान् रक्षितुम् अर्हति, महाबाहो, परदाराभिलाषात् पापकर्मणि न प्रवर्तस्व।" "बुद्धिमान् स्वयम् अवाच्यं कर्म न कुर्यात्; यथा स्वदारं परिपालयति, तथा परदारान् अपि रक्षेत्। लाभाय वा कामाय वा, धर्मात्मानः शास्त्रेषु अनिर्दिष्टेऽपि धर्मं पश्यन्ति, पुलस्त्यवंशोद्भव। राजा धर्मः कामः च अर्थः च परमं धनम्; तस्मात् राज्ञः एव धर्माधर्मौ श्रेयश्च।" "सर्वथा, त्वं चपलः पापकर्मा, कथं राजत्वं प्राप्तवान्? यथा दुष्टः दिव्ययानम् आरोहति। यद् काममूलं तद् दुरपाकर्षम्; सत्कर्म च दुष्टगृहे न तिष्ठति। रामः न किंचित् अपराधं कृतवान् न राज्ये न पुरी; कथं स धर्मात्मा त्वया पीड्यते? यदि खरः शूर्पणखाकारणात् जनस्थानं आगत्य रामेण हतः, तर्हि दोषो नास्ति।" "सत्यं वद, किम् अपराधं रामः कृतवान्, येन त्वं लोकेश्वरपत्नीं हृत्वा गच्छसि? शीघ्रं वैदेहीं मुञ्च, न चेद् सा तव तीक्ष्णया दृष्ट्या इन्द्रवज्रसमेन वज्रेण वृत्र इव दग्धः स्याः। त्वं न जानासि विषधरं वस्त्रे बद्धम्, मृत्युपाशं च ग्रीवायाम्।" "मृदु, तं भारं एव वह्यः, यः पुरुषं न बाधते; तं भोजनं एव भक्ष्यं, यद् जठरस्थं न पीडयति। किं कर्म यत् न धर्माय, न कीर्तये, न स्थायिने यशसे, केवलं शरीरश्रमाय? षष्टिसहस्रवर्षाणि, रावण, अहं पितामहैरुपार्जितं राज्यं सम्यक् पालनम् अकरवम्। अहं वृद्धः, त्वं तु युवान् धनुष्मान्, रथी कवची च; न त्वं वैदेहीं मम सन्निधौ नयित्वा निर्गन्तुम् अशक्तः।" "यथा न वेदविद्यां नयविज्ञानसमन्वितां हर्तुं शक्यं, तथा मम पश्यतः वैदेहीं नयितुं त्वं न समर्थः। यदि वीरः असि, युध्यस्व! स्थीयताम् क्षणमेकं रावण; त्वं भूमौ निहतो खरवत् शेष्यसि। येन बारं बारं दैत्यदानवाः संग्रामे निहताः, तेन रामेण तपस्विवेषेण त्वं अपि शीघ्रं निहन्यसे। किं करोमि, यदा रामलक्ष्मणौ दूरमितः गतौ? त्वं पापकर्मन् शीघ्रं ताभ्यां भीतः विनश्यसि, न संशयः।" "यावदहम् जीवामि, तावद् एषा शुभा सीता पद्मलोचना रामपत्नी त्वया न नीयते। परं तु महात्मनः रामस्य प्रियं कर्तव्यम्, आत्मनः प्राणान् अपि त्यक्त्वा, दशरथस्य च।" "तिष्ठ, तिष्ठ, दशग्रीव! क्षणमात्रं स्थीयताम् रावण! उत्तमात् रथात् त्वां फलं शाकाय इव पतयिष्यामि। यथाशक्ति युद्धेन त्वां आतिथ्यं दास्यामि, निशाचर!" एवमुक्ते पञ्चाशदधिकैकपञ्चाशत्तमे सर्गे वाल्मीकि रामायणे अरण्यकाण्डे, राक्षसराजः रावणः क्रोधात् रक्तलोचनः, दीप्तस्वर्णकुण्डलधरः, त्वरया गृध्रराजं प्रति अभ्यद्रवत्। तत्र तयोः महद् युद्धमभवत्, यथा मेघयोः वायुसंयोगेन गगने संघर्षः। ततः गृध्रस्य च राक्षसस्य च, उभयोः पक्षिविभूषितयोः, महती युद्धमभवत्, यथा द्वौ पर्वतौ। तदा तीक्ष्णाग्रैः शरैः शितैः शूलैः च, रावणः जटायुषं महाबलम् अतिभीषणा वर्षवृष्टिमिव वर्षयामास। स पक्षिराजः जटायुः, रावणस्य तानि शरवर्षाणि सम्यक् प्रतिजग्राह युद्धे।