तत्क्षणमेव रावणः सौम्यरूपं परित्यज्य कालस्वरूपमिव भीषणरूपं जग्राह, यः कुबेरभ्राता इव दृश्यते स्म। तस्य लोचनानि रक्तरक्तानि, तप्तहेमाभरणैः विभूषितः, महाक्रोधसंयुक्तः, घनसन्निभवर्णः च बभूव। स दशग्रीवो विंशतिबाहुः निशाचरः स्वमत्यद्भुतं रूपं प्रकटयन्, तापसवेषं परित्यज्य, स्वेनैव स्वभावेन तत्र स्थितवान्। रक्ताम्बरधरः स राक्षसाधिपतिः रावणः, मैथिलीं स्त्रीरत्नमिव निरूप्य, तामवलोकयामास। ततः रावणः मैथिलीमुद्दिश्य वाक्यमुवाच, या श्यामकेशिनी सूर्यतेजोवती, उत्तमवस्त्राभरणधारिणी च आसीत्। ‘‘यदि त्वं त्रिषु लोकेषु कीर्तिमन्तं पतिं इच्छसि, सुभ्रु, मयि शरणं प्रपद्यस्व; अहं तव योग्यः पतिः। मामेव पतिं वरय शाश्वतीं प्रीतिं लभस्व; अहं स्तुत्यः पतिः, सुमध्यमे, न च त्वां कदापि हिंस्यामि। मानुषं भावं परित्यज्य मयि चित्तं निवेशय; तं रामं त्यज, यो राज्यं हृतवान्, कार्ये च विफलः, अल्पायुष्च। केन गुणेन त्वं तस्मिन्नेव रागं कुर्वसि, या बुद्धिमतीव मोहिता, येन स्वराज्यं मित्राणि च स्त्रियाः वचनेन त्यक्तानि? स तु मृगमद्यानि वने वसति, मोहितचेताः—इत्येवं रावणः स्निग्धवाक्यां मैथिलीं प्रति उवाच।" ततः कामवशगः दुष्टात्मा राक्षसः मैथिलीं उपसृत्य जग्राह, यथा चन्द्रमाः रोहिणीं गगने गृह्णाति। स वामहस्तेन पद्मलोचनां सीतां केशेषु गृहीत्वा, दक्षिणहस्तेन जघनं जग्राह। तं गिरिप्रख्यं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाबाहुं दृष्ट्वा, वनदेवताः मृत्युमिव समुपस्थितं सन्त्रस्ताः पलायिताः। तदा दिव्यं रावणस्य मायया निर्मितं सुवर्णसदृशं रथं प्रादुरासीत्, यः खरयुतः, भीमनिनादः च। तत्र रावणः कठोरैः वाक्यैः महाघोषेण ताम् अभिशप्त्वा, वैदेहीं गोदारे उपवेश्य, रथे स्थापयामास। रावणेन गृहीता या श्रीमती सीता, सा दुःखिता रामं दूरस्थं वने आक्रोशयन्ती विलपितुम् आरब्धा। रावणः कामसंयुतः, प्रतिरोधिनीं सीतां नागपत्नीमिव बलात् अपाहरत्। सा राक्षसराजेन आकाशमार्गे नीयमाना, परमविह्वला, विक्लववद् उन्मत्तेव आक्रोशयामास। ‘‘लक्ष्मण, महाबाहो, पितृप्रीतिकर, त्वं न जानासि यत् अहं रूपपरिवर्तिन्या राक्षसेन नीयमाना। राम, धर्मार्थे जीवितं सुखं धनं च परित्यज्य, त्वं न पश्यसि मां अन्यायेन नीयमानाम्। त्वं दुष्टनिग्रही, रिपुतापन, रावणं किमर्थं न दण्डयसि? दुष्कृतस्य फलं न शीघ्रमेव दृश्यते; कालोऽपि अत्र कारणं यथा धान्यस्य पक्तौ। त्वं कालमोहितचित्तः एतद् अकरोषि; रामात् घोरं विपाकं प्राप्स्यसि, मृत्युम् उपनयिष्यसि। अधुना कैकेयी स्वबन्धुभिः सह प्रमुद्यन्ताम्; धर्मपत्नी धर्मात्मनः प्रसिद्धस्य पतिं रावणेन नीयते।" ‘‘अत्र जनस्थानकाननस्थे कर्णिकारवृक्षेभ्यः वदामि—शीघ्रं रामाय निवेदयत रावणेन सीता अपहृता। हे गदावरि, हंसक्रौञ्चघुष्टे, त्वां नमामि; शीघ्रं रामाय निवेदय रावणेन सीता अपहृता। अत्र स्थिता याः काननदेवताः विविधवृक्षेषु, ताभ्यः नमस्कृत्य, मम पतये अपहृतां मां निवेदयत। यानि यानि प्राणिनः अत्र, येषां यद्रूपं, सर्वेषां शरणं प्रपद्ये—मृगगणान् विहङ्गगणांश्च।" ‘‘यथा अहं पतिस्नेहिता, प्राणाधिकप्रिया, असहायवस्था अपहृता, तथा रामाय निवेदयत रावणेन सीता अपहृता। एतद् ज्ञात्वा महाबाहुः बलवान् रामः माम् अपि वैवस्वतपाशात् स्ववीर्येण प्रत्यानेष्यति।" इति सा करुणवाक्यानि विलपन्ती, दुःखार्ता, विशाललोचना, वृक्षे निषण्णं गृध्रराजं ददर्श। सा सुश्रोणी, रावणवशगत्वात् भीतासु, दुःखार्ता, तमवलोक्य, करुणस्वरेण आक्रोशयामास—‘‘जटायो, मां पश्य, आर्य, राक्षसराजेन दुष्टकर्मणा रावणेन असहायां नीयमानाम्। एष पापात्मा निशाचरः त्वया न शक्यः निग्रहीतुं; सः बलवान्, मायावी, शस्त्रधारी, दुष्टचेताः। जटायो, रामाय सत्यं निवेदय मम अपहरणं, लक्ष्मणाय च सर्वं विहितम् आख्याहि।" एवमुक्त्वा, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीत आरण्यकाण्डे पञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। तदा जटायुः, पूर्णरूपेण न प्रबुद्धः सन्, तं शब्दं श्रुत्वा शीघ्रं विलोक्य रावणं ददर्श, वैदेहीं च अपि अपश्यत्। ततः गिरिशृङ्गसन्निभतुण्डः, सुमहाबलः, वृक्षे निषण्णः, श्रेष्ठः पक्षी, मंगलानि वचनानि उवाच। ‘‘दशग्रीव, पूर्वं धर्मे स्थितः, सत्यनिष्ठः आसीः; भ्रातः, त्वं इदानीं न कर्तव्यं कर्म अकर्तव्यम्। अहं जटायुः नाम, गृध्रराजः, सर्वभूताधिपः, महेन्द्रवरुणोपमः।