लक्ष्मणः तदा वनवासिनः सर्वान् साक्षिभूतान् कृत्वा, उभयोः कर्णयोः मध्ये तीक्ष्णान् शरानिव दग्धवचनानि उच्चैः प्राह। ‘‘यद्यपि अहं न्यायं उक्तवान्, त्वं माम् कठोरैः वाक्यैः अभिवदसि; धिक् तव नष्टायाः, यः माम् एवं संशयसे।’’ इत्येवम् उक्त्वा, ‘‘स्त्रीभावात्, दुष्टस्वभावात् च, त्वं स्वमतिनिष्ठा स्थिता; अहं रामसमीपं गच्छामि, शुभं ते अस्तु, हे सुन्दरवदने।’’ इत्यपि प्राह। ‘‘सर्वे वनदेवताः तव रक्षणं कुर्युः, हे विशालनेत्रे; भीषणानि निमित्तानि मम दृश्यन्ति। पुनः आगत्य रामसहितां त्वां द्रक्ष्यामि।’’ इति स्नेहपूर्णं वचनम्। एवं लक्ष्मणेन उक्ता जनकनन्दिनी सीता, अश्रुपूरितलोचना, दुःखेन अभिभूताः, शोकसन्तप्तं वचनम् उवाच— ‘‘रामविहीना, हे लक्ष्मण, अहम् गोदावरीं प्रविश्यामि, वा ग्रीवासु पाशं बन्धामि, वा कष्टस्थले देहं त्यजामि।’’ ‘‘विषं पिबामि, वा दह्यमानं अग्निं प्रविशामि; परं राघवात् अन्यं पुरुषं कदापि न स्पृशामि।’’ इत्येवम् दुःखात् सीता उदरं हस्ताभ्यां ताडयन्ती, अश्रुपूरिता विलपन्ती। तां एवम् शोकग्रस्तां, अश्रुपूरितां, विषण्णां च सीतां दृष्ट्वा, सौमित्रिः सान्त्वनं कर्तुं यत्नं अकरोत्, किन्तु सीता तस्य रामभ्रातुः प्रति किंचित् वचनम् न उवाच। ततः लक्ष्मणः सीतायाः पुरतः अञ्जलिं कृत्वा, शीर्णः, पुनः पुनः पृष्ठतः दृष्ट्वा, दृढनिश्चयेन रामसमीपं गतः। एवं आरण्यकाण्डस्य षट्चत्वारिंशदधिकचत्वारिंशः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे श्रूयताम्। ततः सीतया कर्कशवाक्यैः अभिहितः सौमित्रिः, कोपितः, रामं स्मरन् शीघ्रं प्रस्थितवान्। तस्मिन्नेव काले, दशग्रीवः, शीघ्रं अवसरं लब्ध्वा, वैदेहीं संन्यासिनं रूपं धारयित्वा समीपं आगतः। सः मृदु भगवद्वस्त्रं परिधानं, जटिलः, छत्री, पादुकावान्, शोभनं दण्डं कमण्डलुं च वामस्कन्धे स्थापयन्। सः संन्यासिनं रूपं धारयन्, वैदेहीं, या एकाकिनी, भ्रातृद्वयात् वियुक्ता, वनमध्ये अन्वगच्छत्। सा एकाकिनी, संध्येव सूर्यचन्द्ररहितं, युवा, कान्ताराजकुमारी, तेन दृष्टा। रोहिण्याः चन्द्ररहितं इव, सः उग्रकर्मा, भीषणः, अशुभनिमित्तवत्, जनस्थानस्य वृक्षाः तं दृष्ट्वा। तं दृष्ट्वा, वृक्षाः न कम्पिताः, वायुः न ववौ, गोदावरी अपि भीतया, तेन रक्तलोचनया दृष्ट्वा, मन्दं प्रवहन्ती। गोदावरी नदी, भीतया, मन्दं प्रवहन्ती; तस्मिन्नेव दशग्रीवः, रामविपत्तिं इच्छन्, अवसरं अन्वेष्य आगतः। रावणः, संन्यासिनं रूपं धारयन्, वैदेहीं, या पतिस्मरणं कुर्वती, समीपं आगतः; योग्यः अपि अयोग्यः इव।