जनस्थानस्य घोरवधं कर्णे कृत्वा खरस्य निधनानन्तरं, राक्षसैः महावने विविधाः वाक्याः प्रवर्तन्ते स्म। तत्र लक्ष्मणः वैदेह्याः समीपं गच्छन्, "देवि, हिंसाया: क्रूरकृत्यानां चिन्तनं त्वया न कर्तव्यम्," इति सान्त्वनं दत्तवान्। किन्तु सीता, क्रोधात् रक्तलोचनाः भूत्वा, लक्ष्मणं सत्यवदं तु तीक्ष्णवचनैः अभाषत्— "त्वं निःसत्त्वः, निर्दयः, क्रूरः, कुलपांसनः च। रामस्य महद् दुःखं दृष्ट्वा तत्र तव हर्षः इति मे मन्ये; दुःखितं रामं दृष्ट्वा एवम् उक्तवान्।" "स्पर्धायाः मध्ये पापस्य उत्पत्तिः न विस्मयः, लक्ष्मण, विशेषतः तव यथा क्रूरस्य च सदा छलिनः। रामस्य अनुगमनं कृत्वा, गूढेन, मम कृते वा भरतेन प्रेषितः वा, त्वं पापः।" "एतत् कार्यं न सिध्यति, सुमित्रानन्दन, न तव न भरतस्य; किम् अहं रामं नीलोत्पलसमानं, पद्मलोचनं पतिं कृत्वा, अन्यं पुरुषं इच्छेयम्?" "सुमित्रानन्दन, तव साक्षात् उपस्थिते, अहं निश्चितं जीवितं त्यजामि।" "रामं विना अहं क्षणमपि भूमौ जीवितुं न शक्नोमि।" एवं सीता तीक्ष्णैः रोमाञ्चनवाक्यैः लक्ष्मणं अभाषत्। लक्ष्मणः तु संयतात्मा, अञ्जलिं कृत्वा, सीतायै प्रत्युवाच— "मम उत्तरं दातुं न शक्यं; त्वं मम देवता इव।" "मिथिलेश्वरकन्ये, स्त्रीभ्यः अप्रयुक्तानि वाक्यानि श्रवणं न विस्मयः; स्त्रीणां स्वभावः लोके दृष्टः।" "स्त्रियः चञ्चलाः, असंयताः, तीक्ष्णाः, विभेदकराः; वैदेहि, अहं तव वचनानि न सहनं शक्नोमि।" "वनवासिनः सर्वे साक्षिणः सन्तु, यथा अहं वदामि, शरसमवाक्यानि मध्ये मध्ये श्रोत्रयोः।" "न्यायेन उक्तवान्, तव तीक्ष्णवचनैः अभिहितः; धिक् त्वं, मरणशीलां, यः मां संशयितवान्।" "स्त्रीत्वेन दुष्टस्वभावेन, स्वमतिम् एव स्थिता; अहं रामस्य समीपं यामि, शुभं भवतु, सुन्दरमुखि।" "वनदेवताः सर्वाः त्वां रक्षन्तु, विशालनेत्रे; भीषणा: निमित्तानि दृष्टानि; पुनः आगत्य, रामसहितां त्वां पश्येयम्।" एवं लक्ष्मणेन उक्ता जनकनन्दिनी, अश्रुपूर्णनेत्रा, तीव्रशोकवशा, प्रत्युवाच— "रामविहीना, लक्ष्मण, अहं गोदावरीं प्रविश्यामि, वा नृशंसस्थानं गत्वा देहं त्यजामि।" "विषं पिबामि, वा दह्यमाने अग्नौ प्रविशामि, किन्तु राघवात् अन्यं पुरुषं स्पर्शितुं न शक्नोमि।" एतद् श्रुत्वा, सीता, शोकवशा, उदरं हस्ताभ्यां ताडयित्वा, विलपन्ती अश्रूणि मुमोच। तां दुःखितां, अश्रुपूर्णां, विशालनेत्रां दृष्ट्वा, सौमित्रिः सान्त्वनं दातुं यत्नं अकरोत्, किन्तु सीता रामभ्रातुः वचनं न प्रत्युवाच। ततः लक्ष्मणः, सीतायाः समीपं अञ्जलिं कृत्वा, नमन्, पुनः पुनः पश्यन्, दृढनिश्चयः रामं प्रति जगाम। एवं महर्षेः वाल्मीकेः रामायणस्य अरण्यकाण्डस्य षट्चत्वारिंशदधिकचत्वारिंशः सर्गः श्राव्यः। सीतया तीक्ष्णवाक्यैः अभिहितः, राघवस्य अनुजः, कुपितः, रामस्य समीपं गन्तुं त्वरितः प्रस्थितवान्। तत्र दशग्रीवः, शीघ्रं अवसरं लब्ध्वा, वैदेहीं तपस्वी रूपेण उपगच्छत्। सः मृदु काषायवस्त्रधारी, जटाधारी, छत्री, पादुकाधारी, शोभनदण्डी, कमण्डलुं वामस्कन्धे स्थापयित्वा, तपस्वी रूपेण वनं प्रविश्य, वैदेहीं एकाकिनीं दृष्ट्वा अन्वगच्छत्। सा एकाकिनी, संध्येव सूर्यचन्द्राभ्यां रहिता, यौवने, दीप्तिमती राजकन्या, रोहिणीव चन्द्रविहीना, तमसा क्रूरकर्मणा, आपद्ग्रह इव, जनस्थानवृक्षैः दृष्टा। तं दृष्ट्वा वृक्षाः न कम्पन्ते, न वायुः वायति; गोदावरी अपि भयात् मन्दं प्रवहति, दशग्रीवः रक्तलोचनः दृष्ट्वा। गोदावरी नदी भयात् मन्दं प्रवहति; तस्मिन् काले दशग्रीवः, रामस्य विरोधाय, अवसरं अन्वेष्य, समीपं आगच्छत्। रावणः, तपस्वी रूपेण, वैदेहीं समीपं अगच्छत्—अयोग्यः सन्, योग्यरूपधारी, या पतिस्मरणे मग्ना। सः शनैः, योग्यरूपेण, तारेव शनि:, तृणैः आच्छादितकूपः इव, वैदेहीं समीपं अगच्छत्। रावणः सीतां, रामपत्नीं, दीप्तिमतीं, समीपं स्थित्वा, दृष्ट्वा तिष्ठति। सा रम्या, शोभनदन्तोष्ठा, पूर्णचन्द्रमुखी, अश्रुपूरिता, शोकग्रस्तः, पत्रशालायाम् उपविष्टा। रात्रिचरः रावणः, हृष्टचित्तः, पद्मपत्रनेत्रां, पीतवस्त्रधारिणीं वैदेहीं समीपं अगच्छत्। कामबाणैः विद्धः, मन्त्रध्वनिसदृशं शब्दं कृत्वा, राक्षसराजः गोपनीयेन सौजन्येन वचनानि उक्तवान्। रावणः तां, रूपेण दीप्तिमतीं, त्रैलोक्यस्य श्रीरहितां, पद्मेण विहीनां, शोभायुक्तां स्तुतवान्। सा पीतवस्त्रधारिणी, पद्ममालिनी, रूपेण रजतसुवर्णाभा, पद्मवनमिव विकसितम्। "किम् त्वं लज्जा, श्रीः, कीर्तिः, सौभाग्यलक्ष्मी वा, सुराङ्गना वा, सुन्दरवदने? वा समृद्धिः, सुन्दरश्रोणि, वा कामदेवी स्वतन्त्रगमना?" इति रावणः वैदेहीं अभ्यधात्। एवं जनस्थानवधानन्तरं, लक्ष्मणस्य सीतया सह संवादः, तस्य रामं प्रति गमनं, रावणस्य तपस्वी रूपेण आगमनं, वन्यनिमित्तानि, सीतायाः शोकः, रावणस्य समीपगमनं, तस्य स्तुति, सर्वं सुस्पष्टं, श्रद्धया, वाल्मीकिना वर्णितम्।