सीता भयाकुला तिष्ठन्ती तदा लक्ष्मणः मृगीव भीतां वैदेहीं समाश्वासयन् इत्युवाच—"नागैः, असुरैः, गन्धर्वैः, देवैः, दानवैः, राक्षसैर्वा, त्वां पतिं रामं जेतुं न कश्चित् समर्थः, निःसंशयं। देवैः, मनुष्यैः, गन्धर्वैः, पक्षिभिः—कोऽपि तं पराजेतुं न शक्नुयात्। राक्षसैः, पिशाचैः, किन्नरैः, पशुभिः, दानवैः, कोऽपि नास्ति यः रणाङ्गणे रामं समरे समेन्द्रं समरे जेतुं समर्थः। अतस्त्वं न एवं वक्तुमर्हसि—रामः रणाङ्गणे दुर्जयः। अहमपि त्वां राघवविना वने त्यक्तुं न शक्नोमि—राघवस्य बलं बलवतामपि दुरतिक्रमम्। त्रिषु लोकेषु सर्वैः स्वामिभिः देवगणैः च मिलित्वापि तस्य वीर्यं नातिक्रम्यते। अतः मनः शान्तं कुरु, शोकोपशमं कुरु। तव पतिः शीघ्रं मृगराजं हत्वा प्रत्यागमिष्यति—यद्वदनं त्वया श्रुतं, तत् न तस्य स्वरः, नापि कस्यचित् देवस्य। राक्षसस्यैषा मायैव, गन्धर्वनगरसदृशी। वैदेहि, त्वं महात्मना रामेण मयि समर्पिता। त्वां विना अत्र स्थातुं न शक्नोमि—शुभे, रामेण त्वं मयि समर्पिता; अद्य खलु रात्रिचरैः शत्रूणि जातानि। देवि, खरवधात्, जनस्थाननाशे, राक्षसाः विविधानि वचनानि वने महति भाषन्ते। वैदेहि, त्वं हिंसारूपं कर्म न चिन्तय—एवं लक्ष्मणेन उक्ता सा, क्रोधसमाकुला, रक्तलोचना, तीक्ष्णानि वचनानि सत्यवादी लक्ष्मणं प्रति अब्रवीत्—'त्वं नृशंसः, कृपणः, क्रूरः, कुलपांसनः। रामस्य दुःखमवलोक्य त्वं हर्षमुपैषि; तस्य दुःखदर्शने त्वमेतानि वचनानि भाषसे। स्वभावतो वैरिणां मध्ये पापं न विस्मयः, विशेषतः तादृशेषु, यथा त्वं, क्रूरेषु, सदा छद्मचारिषु। त्वं खलु पापः, रामं केवलं अनुगम्य, रहसि, मम हेतोः वा, भरतेन प्रेषितः वा। एतत् न सफलं भविष्यति, सुमित्रानन्दन, न तव, न भरतस्य; कथं हि, नीलोत्पलवर्णं, पद्मलोचनं रामं पतिं कृत्वा, अन्यं नरं कामयेय। तव सन्निधौ एव, सुमित्रानन्दन, अहं निश्चितं प्राणान् त्यक्ष्यामि। रामविना, अहं क्षणमपि पृथिव्यां जीवितुं न शक्नोमि।' एवं तीक्ष्णानि, रोमाञ्चजनकानि वचनानि सीतया उक्तः, लक्ष्मणः संयतः, अञ्जलिं कृत्वा, सीतामुवाच—'मम प्रतिवचनं न शक्यते; त्वं मे देवतासमा। मैथिलि, स्त्रीणां तादृशानि अवाच्यानि वचनानि श्रोतुं न विस्मयः—एषा स्त्रीणां प्रकृतिः लोके दृश्यते। स्त्रियः चपलाः, अनियताः, तीक्ष्णाः, वैरकराः; वैदेहि, जनकात्मजे, एतानि वचनानि सहितुं न शक्नोमि। सर्वे वनेवासिनः साक्षिणः स्युः, यथा अहं शरसमस्पर्शानिव तीक्ष्णानि वचनानि मध्ये शृणोमि। धर्म्यमपि मया उक्तं, त्वया तीक्ष्णानि वचनानि उक्तानि; हा हन्त, नष्टेऽस्मिन्नेव, मां शङ्कसे। स्त्रीत्वात्, पापभावात्, स्वमते स्थिता असि; अहं गच्छामि यत्र रामः, शुभे, त्वं स्वस्ति। सर्वे वनदेवताः त्वां रक्षन्तु, विशाललोचने; भीषणानि निमित्तानि पश्यामि। प्रत्यागच्छन् अहं पुनः रामसहितां त्वां द्रक्ष्यामि।' एवं लक्ष्मणेन उक्ता, जनकात्मजा, अश्रुपूरितलोचना, विलपन्ती, इदं वचनमुवाच—'रामरहिताया मे, लक्ष्मण, गोडावरीं प्रवेक्ष्यामि, वा, प्रगृह्य पाशं वा, वा भीषणे स्थले शरीरे त्यक्ष्यामि। विषं वा पिबेयम्, वा प्रज्वलिते वह्नौ प्रविशेयम्; रामं विना अन्यं नरं न स्पृशेयम्।' एवं सीता दुःखेन विवर्णा, उदरे हस्तौ प्रहार्य, रुदती, शोकेन मूर्च्छिता। तस्याः तादृशं दुःखं दृष्ट्वा, सुमित्रानन्दनः सान्त्वयितुमिच्छन्, सा तु तस्य भ्रातुः न किञ्चिद् वचनमब्रवीत्। ततः लक्ष्मणः, प्रणम्य, अञ्जलिं कृत्वा, सीतां पुनः पुनः पृष्ठतः निरीक्ष्य, दृढनिश्चयः रामं प्रति जगाम। एवं लक्ष्मणस्य गमनं दृष्ट्वा, जनकात्मजा, अश्रुपातेन संतप्तहृदा, इदं वचनमुवाच—'रामविना, लक्ष्मण, गोडावरीं प्रवेक्ष्यामि, वा, पाशं बद्ध्वा, वा, भीषणे स्थले शरीरे त्यक्ष्यामि। विषं वा पिबेयम्, वा वह्नौ प्रविशेयम्; राघवात् अन्यं नरं न स्पृशेयम्।' एवं सीता दुःखेन विवर्णा, उदरे हस्तौ प्रहार्य, रुदती, शोकेन मूर्च्छिता। तस्याः तादृशं दुःखं दृष्ट्वा, सुमित्रानन्दनः सान्त्वयितुमिच्छन्, सा तु तस्य भ्रातुः न किञ्चिद् वचनमब्रवीत्। ततः लक्ष्मणः, प्रणम्य, अञ्जलिं कृत्वा, सीतां पुनः पुनः पृष्ठतः निरीक्ष्य, दृढनिश्चयः रामं प्रति जगाम। एवं षट्चत्वारिंशदधिकचत्वारिंशः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि रामायणेऽरण्यकाण्डे श्रूयताम्। तदा, तया कठोरैः वाक्यैः अभिहितः, रामस्य अनुजः, कोपसमन्वितः, रामदर्शनकाङ्क्षया, शीघ्रं निष्क्रान्तः। तस्मिन् काले, दशग्रीवः, तस्याः एकाकिन्याः अवसरं ज्ञात्वा, तपस्विवेषधारी, वैदेहीं समीपमुपाजगाम। स च मृदुपीताम्बरधारी, जटिलः, छत्रधारी, पादुकावान्, सुन्दरदण्डकमण्डलुधारी, वामस्कन्धे सम्यक् निधाय। स सन्न्यासिवेषधारी, वनमध्ये, भ्रातृभ्यां विहीना वैदेहीं अन्वगच्छत्। सा एकाकिनी, यथा सन्ध्या सूर्यचन्द्राभ्यां वियुक्ता, तेन दृष्टा—युवती, तेजस्विनी, राजकन्या। स तु रोहिणीमिव शशिना वियुक्ताम्, क्रूरकर्मा, भीषणः, पापग्रह इव, जनस्थानवृक्षैः दृष्टः। तं दृष्ट्वा न वृक्षा कम्पन्ते, न वायुः ववौ; अपि च शीघ्रगामिनी गोडावरी भयात् मन्दं प्रवहन्ती, रक्तनेत्रेण तेन दृष्टा। सा गोडावरी नदी भयात् शनैः प्रवहन्ती, दशग्रीवः च रामस्य अवसरं परीक्ष्य, वैदेहीं प्रति उपससार।