वैदेही अश्रुपूरितनेत्रा दुःखसंतप्ता लक्ष्मणं समुपस्थितं पालयितारं प्रमुखं दृष्ट्वा प्रष्टवती—"किमर्थं त्वं अत्र स्थितः?" तस्याः भयाकुलायाः सीतायाः लक्ष्मणः मृगीमिव भीतां समाश्वास्य उवाच—"सर्पैः, असुरैः, गन्धर्वैः, देवैः, दानवैः वा राक्षसैः वा तव पतिः, हे वैदेहि, न विजेतुं शक्यः। न संशयः—देवैः, मनुष्यैः, गन्धर्वैः, पक्षिभिः च रामः पराजितुं न शक्यते। राक्षसैः, पिशाचैः, किन्नरैः, पशुभिः, भीमदानवैः अपि कोऽपि, सुन्दरी, रामं समरभूमौ समरं कर्तुं न समर्थः। इन्द्रसमः रामः युद्धे दुराजयः; अतः त्वं एवं न वद। राघवविना त्वां अरण्ये त्यक्तुं न शक्नोमि; तस्य बलं बलिनां बलिनः अपि न प्रतिरोधं कर्तुं शक्यते। त्रिलोक्याः स्वामिभिः देवसंघैः सह अपि यदि एकत्र भवन्ति, तस्य शक्तिः न जयितुं शक्यते। अतः मनः प्रशान्तं कुरु, शोकं च त्यज। तव पतिः शीघ्रं मृगं हत्वा आगमिष्यति; यः शब्दः श्रुतः तव, सः न तस्य स्वरः, न देवस्य अपि। राक्षसस्य माया सा, गन्धर्वनगरस्य इव; हे वैदेहि, त्वं महात्मना रामेण मयि समर्पिता। सुन्दरी, त्वां अत्र त्यक्तुं न शक्नोमि; रामेण त्वं मयि समर्पिता, रात्रिचराणां वयं शत्रवः अभवाम। देवी, खरस्य वधात् जनस्थानवधविषये राक्षसैः विविधानि वचनानि अरण्ये उच्यन्ते। वैदेहि, हिंसादुष्टकर्मणि त्वं न चिन्तय; लक्ष्मणेन एवं उक्ता, सा क्रुद्धा रक्तनेत्रा, लक्ष्मणं सत्यवाचं कठोरं वचनं उवाच—"त्वं निःस्वभावः, अनार्यः, क्रूरः, कुलनिन्दकः। रामस्य दुःखमवलोक्य त्वं तस्य दुःखेन तुष्टः; तस्य दुःखदर्शनात् एवं वदसि। प्रतिद्वन्द्विषु पापं उद्भवति, विशेषतः क्रूरसर्वदा मायाविषु यथा त्वं। त्वं दुष्टः, रामं गुप्तं वनं समन्वित्य आगतः, मम हेतोः वा भरतेन प्रेषितः। किन्तु, सुमित्रानन्दन, तव वा भरतस्य वा एतत् न सिद्ध्यति; रामं नीलोत्पलसमानं पद्मलोचनं पतिं कृत्वा अहं अन्यं पुरुषं कथं इच्छेयम्?" "सुमित्रानन्दन, तव सन्निधौ अहं प्राणान् त्यक्ष्यामि। रामविना अहं भूमौ क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि।" एवं सीतया कठोरं रोमाञ्चनवचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः संयतात्मा, अञ्जलिं कृत्वा, उवाच—"न उत्तरं दातुं शक्नोमि; त्वं मे देवी इव। मैथिलि, न विस्मयः स्त्रीभ्यः अप्रयुक्तं वचनं श्रुत्वा; एषा स्त्रीणां प्रवृत्तिः लोके दृश्यते। स्त्रियः चञ्चलाः, असंयताः, तीक्ष्णाः, विभेदकराः; जनकनन्दिनि, एवं वचनं सोढुं न शक्नोमि। सर्वे अरण्यवासिनः साक्षी भवन्तु; अहं यथार्हं वदामि, तीक्ष्णबाणसमं वचनं श्रोत्रयोः मध्ये। यथार्थं उक्तवान्, त्वं माम् कठोरं वचनं उक्तवती; धिक् त्वं, पतितां, यः माम् एवं शङ्कसि। स्त्रीत्वात्, दुष्टभावात्, तव मतिम् एव स्थिता; अहं रामं यत्र तत्र गच्छामि; शुभे, त्वं सुखमस्तु। सर्वे वनदेवताः त्वां रक्षन्तु, विशालाक्षि; भयङ्कराणि निमित्तानि मम दृश्यन्ते। यदा अहं पुनः आगमिष्यामि, तदा रामसहितां त्वां पश्येयम्।" एवं लक्ष्मणेन उक्ता, जनकनन्दिनी रुदन्ती, तीव्राश्रुपूरिता, वाक्यम् उवाच—"रामविना, लक्ष्मण, अहं गोदावरीं प्रविश्यामि, वा ग्रीवायां प्रगृह्य प्राणान् त्यक्ष्यामि, वा कष्टस्थले शरीरं त्यक्ष्यामि। विषं पिबामि, वा ज्वलन्तीं अग्निं प्रविशामि; किन्तु राघवविना अन्यं पुरुषं न स्पृशेयम्।" एवं उक्त्वा, सीता शोकाभिभूता उदरं हस्ताभ्यां प्रहारयामास। तां दुःखसंतप्तां, रुदन्तीं, विषण्णां, विशालाक्षीं दृष्ट्वा, सौमित्रिः तां सान्त्वयितुं प्रयत्नं अकरोत्; किन्तु सीता तस्य वचनं न प्रतिवदति। ततः लक्ष्मणः अञ्जलिं कृत्वा सीतायाः प्रणम्य, पुनः पुनः पृष्ठतः दृष्ट्वा, दृढनिश्चयः रामं प्रति प्रस्थितः। एवं चतुश्चत्वारिंशदधिकषष्ठोऽध्यायः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, षष्ठचत्वारिंशदधिकः अध्यायः श्रोतव्यः। तया कठोरवचनाभिः लक्ष्मणः, रामस्य अनुजः, क्रुद्धः, रामं प्रति प्रीत्या शीघ्रं प्रस्थितः। तदा दशग्रीवः, अवसरं लब्ध्वा, वैदेहीं तपस्विवेषे समुपगच्छत्। सः स्निग्धकौशायवस्त्रधारी, जटाधारी, छत्रधारी, पादुकावस्थितः, सुन्दरदण्डी, कमण्डलुं वामस्कन्धे न्यस्य, तपस्विरूपधारी, वनं प्रविश्य, वैदेहीं एकाकिनीं, भ्रातृद्वयं वियुक्तां, अन्वगच्छत्। सः एकाकिनीं, सूर्यचन्द्रविहीनां संध्यामिव, तां युवतिं, दीप्तप्रभां राजकुमारीं, दृष्ट्वा। रोहिणीं चन्द्रविहीनां यथा, सः क्रूरकर्मा, भयङ्करः, विपत्तिकारकग्रहः इव, जनस्थानवृक्षाः तम् दृष्ट्वा। तं दृष्ट्वा वृक्षाः न कम्पिताः, न वायुः ववौ; गोदावरी अपि, भीतात्, तस्य रक्तनेत्रस्य दृष्ट्या, मंदगमनं अकरोत्।