अथ पञ्चचत्वारिंशद् अध्यायस्य श्रवणं क्रियते। वनान्तरे दुःखदायिनीं राघवस्य स्वरं सञ्ज्ञाय, सीता लक्ष्मणं प्रति उवाच – “गच्छ त्वं राघवस्य विषये ज्ञातुं। मम जीवितं न सुरक्षितं, न च हृदयम् स्थिरं; महतीं विपत्तिं यः आक्रन्दयन् स्वरः श्रुतः, तेन मम मनः कम्पितम्। त्वं भ्रातरं रक्ष, यः वनान्तरे शरणं याचते; शीघ्रं धाव, तं भ्रातरं रक्ष। स राक्षसैः वशं प्राप्तः, वृषभः सिंहेषु यथा; लक्ष्मणः तु भ्रातृआज्ञां स्मरन् न गतः। ततः जनकनन्दिनी तत्र व्याकुला सुमित्रानन्दनं प्रति उवाच – “सुमित्रापुत्र, त्वं मित्ररूपेण स्थितः, किन्तु भ्रातरं प्रति शत्रुवत् व्यवहर्तुम् इच्छसि। यदि त्वं अस्मिन्काले भ्रातरं प्रति न गच्छसि, तर्हि मम कृते रामस्य विनाशम् इच्छसि। नूनं मम अभिलाषात् त्वं राघवम् न अनुगच्छसि; तस्य दुःखस्य तु सुखं त्वया लभ्यते, भ्रातरं प्रति स्नेहः नास्ति। अतः त्वं तत्रैव स्थित्वा आत्मविश्वासं करोति, तं दीप्तिमन्तं न पश्यसि; यदि स मम विश्वस्तः संकटे स्थितः, अहं किम् करिष्यामि? रक्षणाय आगतः, तर्हि तव स्थाने किम् प्रयोजनम्?” एवं अश्रुपूर्णं दुःखार्तां वैदेहीम् लक्ष्मणः शशिनि मृगीव भीतां प्रति उवाच – “सर्पैः, असुरैः, गन्धर्वैः, देवैः, दानवैः, राक्षसैः वा – तव पतिः, वैदेहि, न विजितुं शक्यः; न संशयः – देवैः, मनुषैः, गन्धर्वैः, पक्षिभिः वा। राक्षसैः, पिशाचैः, किन्नरैः, पशुभिः, दानवैः वा – कोऽपि, सौम्ये, रामं युद्धे न विजेतुं शक्यः; रामः इन्द्रसमः युद्धे अजेयः, अतः त्वं एवं न वद। राघवविना त्वां वनान्तरे त्यक्तुं न शक्नोमि; तस्य बलं बलिनां अपि न दुष्प्राप्यं। त्रिलोक्याः सर्वैः स्वामीभिः देवसंघैः सह मिलित्वा अपि तस्य बलं न दुष्प्राप्यं; हृदयं शान्तं कुरु, दुःखं विस्मर। तव पतिः शीघ्रं मृगं हत्वा आगमिष्यति; यः स्वरः त्वया श्रुतः, स तस्य नास्ति, नापि देवस्य। राक्षसस्य माया सा, गन्धर्वनगरस्य इव; वैदेहि, त्वं महात्मना रामेण मम समर्पिता। त्वं सुश्रोणि, रामेण मम समर्पिता, अतः त्वां वनान्तरे त्यक्तुं न शक्नोमि; शुभे, रात्रिचराणां वयं शत्रवः अभवाम। देवी, खरस्य वधात् जनस्थानघातं दृष्ट्वा, राक्षसैः वनान्तरे विविधाः वाचः कथ्यन्ते। वैदेहि, हिंसाक्रूरकर्मणि न चिंतय; लक्ष्मणस्य वचनेन सा, क्रुद्धा रक्तनेत्रा, तं प्रति कठोरं वचनं उवाच – “त्वं अधमः, निर्दयः, क्रूरः, कुलपांसनः। रामस्य महद् दुःखं सुखं त्वया लभ्यते; तं दुःखितं दृष्ट्वा, त्वं एतादृशं वचनं वदसि। प्रतिद्वन्द्विषु, विशेषतः क्रूरेषु, दुष्टेषु, त्वद्वत्, पापं न विस्मयः। त्वं वनं राममात्रं अनुगम्य, गूढं, मम कृते वा भरतेन प्रेषितः। किन्तु, सुमित्रापुत्र, तव वा भरतस्य वा एष कार्यः न सिद्ध्यति; रामं नीलोत्पलसमानं, पद्माक्षं पतिं कृत्वा, अन्यं पुरुषं कथं इच्छेयम्? सुमित्रापुत्र, तव साक्षात् अहं जीवितं त्यक्ष्यामि। रामविना क्षणमपि भूमौ जीवितुं न शक्नोमि।” एवं सीतया कठोरैः रोमाञ्चकारीभिः वाक्यैः लक्ष्मणः संयतः अञ्जलिं कृत्वा सीतां प्रत्युवाच – “उत्तरं दातुं न शक्नोमि; त्वं मे देवतुल्या। मैथिलि, स्त्रीणां दुर्वचनं न विस्मयः; एषा स्त्रीणां प्रकृतिः लोके दृश्यते। स्त्रियः चञ्चला, असंयता, तीक्ष्णा, विरोधिनी; वैदेहि, जनकनन्दिनि, एतादृशं वचनं मया न सह्यते। वनवासिनः सर्वे साक्षीभूताः सन्तु, यदा मया वचनं, उष्णशरसमं, उभयोर् कर्णयोः मध्ये कथ्यते। न्यायं उक्त्वा अपि, त्वया कठोरं वचनं उक्तम्; हन्त, मरणाय, त्वया मयि संशयः कृतः। स्त्रीत्वाद्, दुष्टभावात्, तव दृष्टिः स्थिता; अहं रामस्य समीपं गच्छामि, शुभे, त्वं शुभं कुरु। वनदेवताः सर्वाः त्वां रक्षन्तु, विशालाक्षि; भयङ्कराणि लिङ्गानि मम दृश्यन्ते। रामसहितां त्वां पुनः दृष्ट्वा आगच्छेयम्।” एवं लक्ष्मणेन उक्ता, जनकनन्दिनी, अश्रुपूरिता, तीव्रशोकविह्वला, वदति – “रामविहीना, लक्ष्मण, गदावरीं प्रविश्यामि, वा, प्रग्रामं बन्धनं वा, वा, कष्टस्थले देहं त्यक्ष्यामि। विषं पिबामि, वा, दह्यमाने अग्नौ प्रविश्यामि; किन्तु राघवात् अन्यं पुरुषं न स्पृशामि। एतद् श्रुत्वा, शोकग्रस्ता सीता, कराभ्यां उदरं ताडयन्ती, अश्रुविह्वला विलपन्ती। ताम् एवं दुःखितां, अश्रुपूरितां, विशालाक्षीं, सौमित्रिः सान्त्वयितुम् प्रयत्नं कृतवान्, किन्तु सीता रामस्य भ्रातरं प्रति किंचित् न उक्तवती। एवं वनान्तरे दुःखदायिनीं वार्तां, लक्ष्मणस्य संयमं, सीतायाः व्याकुलता च, सर्वे शुद्धभावेन प्रकटिताः।