समयं प्रतिपद्य तदा मारीचः रामस्य स्वरं अनुकरणं कृत्वा उच्चैः आक्रन्दयामास—“हाहा सीते! लक्ष्मण!” इति। अतुल्येन बाणेन प्राणस्थानं विद्धः स मारीचः मृगरूपं त्यक्त्वा राक्षसरूपं प्राप। विशालशरीरः मारीचः भूमौ पतितः, राक्षसः भीमस्वरूपः दृष्टः। रामः तं भूमौ रुधिरसिक्तं विवेष्टमानं ददर्श; तस्य मनः सीतायां न्यस्तम्, लक्ष्मणस्य वचनानि स्मरन्। “एषा मारीचस्य माया, यथा लक्ष्मणः पूर्वं उक्तवान्; अद्य तद्वस्तु घटितम्—मारीचः मया हतः,” इति रामः मनसि चिन्तयामास। राक्षसः उच्चैः आक्रन्दयन्—“हाहा सीते! लक्ष्मण!”—मृत्युम् प्राप्तः; तस्य आक्रन्दं श्रुत्वा, सीतायाः किं भविष्यति? लक्ष्मणः महाबाहुः निश्चितं तत्र गच्छेत्, कामेन प्रेरितः; इति चिन्तयन् धर्मात्मा रामः रोमाञ्चितः अभवत्। ततः भीषणा आशङ्का रामस्य मनः प्रविष्टा; मृगरूपं राक्षसं हत्वा तं आक्रन्दं श्रुत्वा। अन्यं चित्रं मृगं हत्वा तस्य मांसं गृहीत्वा राघवः शीघ्रं जनस्थानं प्रति प्रस्थितः। एतस्मिन् काले, पञ्चचत्वारिंशत्तमः सर्गः आरभ्यते। वनान्तरे पतिस्वरूपं दुःखितं आक्रन्दं विज्ञाय, सीता लक्ष्मणं प्रति उवाच—“राघवस्य विषये ज्ञातुम् गच्छ।” “मम जीवनं न सुरक्षितम्, न च हृदयम् स्थिरम्; दुःखितस्य स्वरं श्रुत्वा, मम मनः कम्पितम्। तव भ्राता वनान्तरे शरणं याचन् आह्वयति, त्वं शीघ्रं तं रक्ष। स राक्षसाधीनः जातः, इव वृषभः सिंहमध्ये; तथापि लक्ष्मणः भ्रातृआज्ञां स्मरन् न गतः। तदा, जनकनन्दिनी सीता, संतप्तः, लक्ष्मणं प्रति उवाच—‘सुमित्रानन्दन, त्वं मित्ररूपेण भ्रातृविरोधं आचरन्।’ यदि त्वं अस्मिन् काले भ्रातृसमीपं न गच्छसि, तर्हि मम कृते रामविनाशं इच्छसि। नूनं मम कामनया त्वं राघवस्य अनुगमनं न करोषि; तस्य दुःखेन त्वं सुखं अनुभवसि, न च भ्रातृस्नेहः अस्ति। अतः त्वं अत्र निर्भयः स्थितः, तं दीप्तिमन्तं न पश्यसि; यदि स संकटे, मम किं भविष्यति? रक्षणाय आगतः त्वं अत्र स्थितः, किं प्रयोजनम्?’ इति वैदेही अश्रुपूरितनेत्रा दुःखिता उवाच। ततः लक्ष्मणः, भयभीता सीतायै, हरिणीव, उवाच—“सर्पैः, असुरैः, गन्धर्वैः, देवैः, दानवैः वा राक्षसैः—तव पतिः, हे वैदेहि, न विजेतुं शक्यः; न संशयः—देवैः, मनुष्यैः, गन्धर्वैः, पक्षिभिः अपि। राक्षसैः, पिशाचैः, किन्नरैः, पशुभिः, दानवैः अपि, कोऽपि, हे सुन्दरी, रामं संग्रामे युध्येत। इन्द्रसमः रामः युद्धे अजेयः; अतः त्वं एवं न वद। राघवविना त्वां वनान्तरे त्यक्तुं न शक्नोमि; तस्य बलं न बाध्यते, महाबलैः अपि। यदि त्रैलोक्यं, स्वैः अधिपैः, देवसंघैः च एकत्र मिलेत, तस्य शक्तिः न बाध्यते; तव हृदयम् शान्तं भवतु, दुःखं त्यज। तव पतिः शीघ्रं मृगं हत्वा आगमिष्यति; यः स्वरः श्रुतः, स न तस्य, न च देवस्य। राक्षसस्य माया सा, गन्धर्वनगरस्य इव; हे वैदेहि, त्वं महात्मना रामेण मम सुपूर्तः। हे सुविभक्तकटी, त्वां अत्र त्यक्तुं न शक्नोमि, रामेण सुपूर्तः; इदानीं निशाचराणां वयम् शत्रवः जाताः। देवी, खरस्य वधात् जनस्थाने वधवृत्तान्तं राक्षसाः वनान्तरे विविधं वदन्ति। हे वैदेहि, हिंसा-क्रूर्यं न चिन्तय; इति लक्ष्मणेन उक्ता, सा क्रोधात् रक्तनेत्रा अभवत्। ततः सीता, सत्यवाचं लक्ष्मणं प्रति, कठोरं वचनं उवाच—“त्वं अधमः, अनार्यः, क्रूरः, कुलपांसनः। रामस्य दुःखेन त्वं सुखं अनुभवसि; तं दुःखितं दृष्ट्वा एवं वदसि। प्रतिद्वन्द्विनां मध्ये पापं न विस्मयः, विशेषतः क्रूराणां, नित्यदूषकाणां तव। त्वं रामं अनुगम्य वनं गतोऽसि, गुप्तः, मम कृते वा भरतेन प्रेषितः। किं तव वा भरतस्य वा एषा सिद्धिः? न भविष्यति; किम् अहं रामं, नीलपद्मसमानं, पद्मलोचनं पतिं कृत्वा, अन्यं पुरुषं इच्छेयम्? तव सन्निधौ, सुमित्रानन्दन, अहं निश्चितम् प्राणान् त्यजामि। रामविना अहं क्षणमपि भूमौ जीवितुं न शक्नोमि।” एवं सीता कठोरं, रोमाञ्चजनकं वचनं लक्ष्मणाय उक्तवती। लक्ष्मणः, संयतात्मा, अञ्जलिं कृत्वा, सीतां प्रति उवाच—“अहं उत्तरं दातुं न शक्नोमि; त्वं मम देवतासमानी। मैथिलि, स्त्रीणां लोकस्य असम्यक् वचनं न विस्मयः; एषा स्त्रीणां प्रवृत्तिः। स्त्रियः चञ्चलाः, अनियन्त्रिताः, तीक्ष्णाः, विवादप्रियाः; हे वैदेहि, जनकनन्दिनि, अहं एवं वचनं न सहनं शक्नोमि।” एवं वनान्तरे रामस्य, लक्ष्मणस्य, सीतायाः च मनोवृत्तिः, दुःखं, क्रोधः, आशङ्का च प्रवहन्ति, राक्षसस्य मायया, धर्मस्य, भ्रातृस्नेहस्य, स्त्रीस्वभावस्य च प्रतिपादनम् अभवत्।