राक्षसस्य वचनं स्मृत्वा, मारीचः चिन्तयामास—कथं लक्ष्मणं इतः प्रेषयेत्, येन रावणः सीतां एकाकिनीं गृहीत्वा नयेत्। तदा स कालमवेत्य, राघवस्य स्वरं अनुकरणं कृत्वा, उन्मत्तवत् आकुलम् आक्रोशयामास—“हा सीते! लक्ष्मण!” इति। तस्मिन्नन्तरे, अनुत्तमेन बाणेन प्राणस्थानं विदारितः, मारीचः मृगरूपं परित्यज्य राक्षसरूपं स्वं प्रादर्शयत्। विशालशरीरः स मारीचः प्राणान् त्यक्त्वा भूमौ पतितः, तं राक्षसं भयंकरदर्शनं भूमौ पतितं दृष्ट्वा रामः, रक्तेन सिक्तं सशोणिताङ्गं, भूमौ विक्षिप्तं विलोलं च विलोक्य, सीतां स्मृत्वा लक्ष्मणस्य च वाक्यं स्मरन् स्थितवान्। अयं मारीचस्य मायया कृतः छलः, यथापूर्वं लक्ष्मणेन उक्तम्—एवं तदद्य जातम्, मया मारीचः हतः। स राक्षसः “हा सीते! लक्ष्मण!” इति उच्चैः क्रन्दित्वा प्राणान् त्यक्तवान्; तस्य तं शब्दं श्रुत्वा, सीतायाः किं भविष्यति इति चिन्तयामास। नूनं बलवान् लक्ष्मणः तं शब्दं श्रुत्वा गन्तुम् इच्छन् गमिष्यति; इति चिन्तयन् धर्मात्मा रामः रोमाञ्चं प्राप। तदा तीव्रं भयम्, चिन्तया जातं, रामं प्रविवेश; मृगरूपं तं राक्षसं हत्वा तं शब्दं श्रुत्वा, रामः अन्यं चित्रं मृगं हत्वा तस्य मांसं गृह्य, शीघ्रं जनस्थानं प्रति जगाम। एवमेकचत्वारिंशदधिकचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते श्रोतव्यः। तस्मिन् काले, वनान्तरे तं भीषणं रामस्य शब्दं साक्षात् पतिं विज्ञाय, सीता लक्ष्मणं प्रति उवाच—“गच्छ राघवस्य वृत्तान्तं ज्ञातुम्। मम प्राणाः न सुरक्षिताः, न च हृदयं स्थिरं तिष्ठति; दुःखितस्य शब्दं श्रुत्वा, मम मनः कम्पितम्। त्वं भ्रातरं रक्षितुं यत्नं कुरु, वनान्तरे आर्तेन आहूतः भ्राता त्वया शीघ्रं धावितव्यः। राक्षसवशं गतः स राघवः, सिंहमध्ये वृषभ इव; तथापि लक्ष्मणः भ्रातुः आज्ञां स्मृत्वा न जगाम। तदा जनकात्मजा सन्तप्तं लक्ष्मणं वाक्यम् उवाच—‘सुमित्रानन्दन! त्वं मित्रवद्वर्तसे, परन्तु भ्रातुः शत्रुवत् आचरिष्यसि। यदि त्वं एतस्मिन्काले भ्रातरं न गच्छसि, तर्हि मम कृते रामस्य विनाशम् इच्छसि। नूनम्, मयि रतिं कृत्वा त्वं राघवं नानुगच्छसि; तस्य आपदि त्वं हृष्टः, भ्रातुः न स्नेहं धारयसि। तस्मात् त्वं इतः स्थिरः तिष्ठसि, तं तेजस्विनं अदृष्ट्वा; यदि स मम विश्वास्यः संकटे स्यात्, अहं किम् करिष्यामि? रक्षकः भूत्वा त्वं किमर्थं स्थातुमिच्छसि?’ इति सा वैदेही अश्रुपूर्णलोचना दुःखिता वाक्यम् उक्तवती। तदा लक्ष्मणः सान्त्वनपूर्वं सीतां प्रति उवाच—“नागैः, असुरैः, गन्धर्वैः, देवैः, दानवैः, राक्षसैर्वा—तव पतिं, हे वैदेहि, कश्चन न विजेतुम् अर्हति; न संशयः। न राक्षसैः, पिशाचैः, किन्नरैः, मृगैः, दानवैरपि कोऽपि रामं समरे समरेन्द्रसमं जेतुम् अर्हति। रामः युद्धे अजय्यः; अतः त्वं एवं न वद। राघवं विना त्वां वने परित्यक्तुं न शक्नोमि; तस्य बलं अपि बलीयांसः न सहन्ते। त्रयः लोका देवसंघाश्च अपि मिलित्वा तस्य शक्तिं न बाधितुं शक्नुवन्ति; अतः त्वं शान्तिं कुरु, शोकं च त्यज। शीघ्रं तव पतिर्निर्वृत्तमृगवधः प्रत्यागमिष्यति; सः शब्दः न तस्य, नापि कस्यचित् देवस्य। राक्षसस्य सा माया, गन्धर्वनगरसदृशी; त्वं महात्मना रामेण मयि समर्पिता। त्वां परित्यक्तुं न शक्नोमि, राघवेन समर्पितां हि त्वाम्; वयं च रात्रिचरैः शत्रवः जाताः। खरवधे जनस्थाने च राक्षसैः विविधानि वाक्यानि वने प्रवद्यमानानि। हे वैदेहि, हिंसाक्रूरकर्मसु न चिन्तनीयं; इत्येवं लक्ष्मणेन उक्ता सा, क्रोधात् रक्तलोचना, तीक्ष्णं वाक्यम् उक्तवती। सा सीता, सत्यवादी लक्ष्मणं प्रति रूक्षं वाक्यम् उवाच—“त्वं कुलपांसनः अधमः, निर्दयः, क्रूरः, पापकृदसि। रामस्य महतीं आपदं दृष्ट्वा त्वं हृष्टः; तस्य दुःखं विलोक्य एवं वदसि। शत्रूणां मध्ये पापं न विस्मयः, विशेषतः त्वादृशेषु क्रूरेषु, सदा चलचित्तेषु। गूढं रामं अनुगम्य त्वं मम कृते, अथवा भरतेन प्रेषितः, पापः असि। न तव, न भरतस्य, एषा सिद्धिः; ननु नीलोत्पलस्याननं, कमललोचनं रामं पतिं कृत्वा, अहं अन्यं न कामये। सुमित्रानन्दन! तव सन्निधौ अपि, अहं प्राणान् त्यक्ष्यामि। रामं विना अहं क्षणमपि पृथिव्याम् न जीविष्यामि।” इति, सीतया कर्कशैः रोमाञ्चकारकैः वाक्यैः उक्तः, लक्ष्मणः संयम्यात्मानं, कृताञ्जलिः सीतां प्रति उवाच—“त्वं मम उत्तरं न युक्तम्; त्वं हि मम देवतासमा। मैथिलि, स्त्रीणां कुपथं वाक्यं न विस्मयः; एषा हि स्त्रीणां प्रवृत्तिः लोके दृष्टा।