शरदिन्दुमिव विपुलैः मेघपटलैः आच्छन्नं यदा कश्चित् क्षणं दृश्यते, पुनः दूरतः प्रकाशते, तथा मारिचः मृगवपुर्धारयन् तस्य दर्शनादर्शनाभ्यां रामं आश्रमात् दूरं निनाय। तदा काकुत्स्थसुतः तेन मोहितः कोपितश्च, शक्तिहीनः अभवत्; श्रान्तः सः तृणशय्यायाम् छायाम् अन्विष्य तस्थौ। तं रात्रिचरः मृगरूपधारी, अन्यैः मृगैः परिवृतः, समीपे सन्तं पुनः पुनः रामं व्याकुलयामास। रामः तं गृहीतुं उत्सुकः सन् पुनः तस्य समीपं प्रत्यपद्यत; किन्तु तस्मिन्नेव क्षणे भयात् सः पुनः अदृश्यः अभवत्। पुनः किञ्चिद् दूरस्थः वृक्षान्तरात् निर्गत्य रामेण दीप्तिमता दृष्टः, सः तं हन्तुं निश्चितवान्। राघवः क्रुद्धः सन् तेजस्विनं दिव्यं शरं सूर्यरश्मिसमप्रभं रिपुघ्नं गृहीत्वा, दृढधनुषि सम्यक् स्थापयित्वा, तं मृगं सर्पवत् श्वसन्तं लक्ष्यम् कृत्वा समारोपयत्। ब्रह्मणा निर्मितं तं दीप्तं शरं सः मुमोच, तेन उत्तमशरेण मृगरूपिणं मारिचं शरीरं विव्याध। स तस्य हृदि वज्रनिपातवत् पतितः, तिलमात्रं उत्पत्य भूमौ पतितः, घोरतया विद्धः। मारिचः भूमौ पतित्वा प्राणान्तिके स्थितः, भीषणं निनादं कृत्वा, तदनृतमृगरूपं जहौ। सः राक्षसस्य वचनं स्मृत्वा चिन्तयामास—केन उपायेन लक्ष्मणः इतः प्रेष्येत, येन रावणः सीतां एकाकिनीं हरेत्? सः कालयोगं ज्ञात्वा ततः राघवस्य स्वरं अनुकरणं कृत्वा उच्चैः आक्रन्दयामास—"हा सीते! लक्ष्मण!" इति। अतुल्येन शरेण प्राणस्थाने विद्धः, सः मृगरूपं परित्यज्य राक्षसवपुः समासाद्य, महाकायः मारिचः प्राणान् त्यक्त्वा भूमौ पतितः। तं भूमौ पतितं, रक्तेन सिक्ताङ्गं, विकृतरूपं दृष्ट्वा, रामः सीतां स्मरन्, लक्ष्मणस्य वचनं च अनुस्मरन्, चिन्तयामास—"एषा मारिचस्य माया या पूर्वं लक्ष्मणेन उक्ता, सा अद्य मया साक्षात् दृष्टा; मारिचः मया हतः।" "हा सीते! लक्ष्मण!" इति भीषणं निर्घोषं कृत्वा सः राक्षसः मृतः; तं श्रुत्वा सीतायाः किम् भविष्यति इति चिन्तयामास। "बलवान् लक्ष्मणः नूनं तत्र गमिष्यति, कामेन प्रेरितः," इति चिन्तयन् धर्मात्मा रामः रोमाञ्चम् अनुभूतवान्। तदा तीव्रं भयम्, चिन्ताजन्यं, रामं प्रविवेश; मृगरूपिणं राक्षसं हत्वा, तं घोरं क्रन्दं श्रुत्वा, रामः अन्यं चित्रं मृगं हत्वा तस्य मांसं गृहित्वा शीघ्रं जनस्थानं प्रति जगाम। एवं पञ्चचत्वारिंशत्तमे सर्गे कथा प्रवर्तते। वनान्तरे पतिस्वरूपं तं दुःखितं क्रन्दितं श्रुत्वा, सीता लक्ष्मणं प्राह—"गच्छ त्वं राघवस्य वृत्तान्तं ज्ञातुम्।" सा प्राह—"मम जीवितं न सुरक्षितम्, न च हृदयं स्थिरम्; दुःखितस्य स्वरेण क्रन्दनं श्रुत्वा अहं संत्रस्ता। त्वं शीघ्रं भ्रातरं रक्ष, यः वनान्तरे शरणम् इच्छति, त्वं तस्य समीपं धाव। सः राक्षसवशं गतः, सिंहमध्ये वृषभ इव;" इत्युक्त्वा, लक्ष्मणः भ्रातृशासनं स्मृत्वा न गतः। तदा जनकात्मजा दुःखिता अश्रुपूर्णलोचना लक्ष्मणं प्रति उवाच—"सुमित्रानन्दन! त्वं बन्धुवत् दृश्यसे, किन्तु भ्रातुः शत्रुवत् व्यवहरसि। यदि त्वं अस्मिन् काले भ्रातृसमीपं न गच्छसि, तर्हि मम हेतोः रामविनाशम् इच्छसि। नूनं मयि रतिम् इच्छन् राघवम् अनुगच्छसि न; तस्य दुःखेन तुष्टिम् अनुभवसि, भ्रातृषु स्नेहः नास्ति ते। अतः त्वं तत्रैव स्थितः, तं दीप्तिमन्तं न पश्यसि; यदि तस्मिन् आपदि सति अहम् अत्र किं करिष्यामि? रक्षार्थं आगतः त्वम् अत्र स्थित्वा किं करोषि?" इत्येवं वैदेही विलप्य, बाष्पपूर्णलोचना दुःखिता बभूव। तदा लक्ष्मणः भीता सीतां मृगीमिव उवाच—"नागैः, असुरैः, गन्धर्वैः, देवैः, दानवैः, राक्षसैः वा—तव पतिं वैदेहि, कोऽपि न जयेत्; न संशयः। देवेभ्यः, मनुष्येभ्यः, गन्धर्वेभ्यः, पक्षिभ्यः वा, कोऽपि रामं संग्रामे न जेतुम् अर्हति। राक्षसाः, पिशाचाः, किन्नराः, मृगाः, दानवाः—कोऽपि न, सुन्दरि, रामं संग्रामे समरे इन्द्रसमं जेतुम् अर्हति; अतः त्वं एवं न वद। राघवस्य विना त्वाम् अत्र वनान्तरे परित्यक्तुम् अहं न शक्नोमि; तस्य बलं बलवतामपि दुर्बोधम्। यदि त्रयः लोकाः स्वपतिभिः सह देवगणैः युयुज्युः, तस्य बलं न बाधनीयम्; अतः हृदयम् आश्वास्य, शोकं त्यज। तव पतिः शीघ्रं मृगराजम् हत्वा प्रत्यागमिष्यति; यः स्वरः श्रुतः, सः तस्य न, न वा कस्यचित् देवस्य। सा राक्षसस्य माया, गन्धर्वनगरसदृशी; त्वं वैदेहि, महात्मना रामेण मम संन्यस्ता। सुश्रोणि! त्वां अत्र परित्यक्तुम् अहं न शक्नोमि; त्वम् मया रामस्य विश्वस्तया रक्ष्या; वयम् च रात्रिचराणां शत्रवः अभूताम्।" एवं तेषां मध्ये मारीचमायायाः प्रभावः, रामस्य सीतास्मरणं, सीतायाः लक्ष्मणं प्रति शोकपूर्णं भाषणं, लक्ष्मणस्य धर्मयुक्तं प्रत्युत्तरं च, अनवरतम् प्रवृत्तम्।