रामः, महाबलवान् जातायुः पक्षिणं दक्षिणतो भ्रमन्तं दृष्ट्वा, मैथिलीं रक्षन्, सर्वदा सर्वतः सावधानः भवेत् इति भ्रातृं उपदिश्य, रघुवंशजः तेजस्वी स्वर्णमयं जम्बूनद-खड्गं बद्धवान्। तदनन्तरं त्रिशलाकं धनुः स्वं भूषणं गृहीत्वा, द्वौ तूणौ बद्ध्वा, उत्साहपूर्वकं प्रस्थानं कृतवान्। वनराजं समापतन्तं दृष्ट्वा, वनराज्ञः भयात् अदृश्यः अभवत्, ततः पुनः प्रकटितः। खड्गं बद्ध्वा, धनुः हस्ते, सः मृगं अन्वगच्छत्, तं समक्षं दीप्तरूपं दृष्ट्वा। सः धनुः हस्ते, मृगं वनमहत् अपतन्तं पश्यन्, तस्य विचित्रं व्यवहारं अपश्यत्, यदा कदा आकर्षयन्। सः संशयितः, उद्विग्नः, आकाशं इव प्लवमानः, कदा चित् दृश्यः, कदा चित् अदृश्यः वनस्य भागेषु। शरदिन्दुं मेघैः आवृतं यथा, क्षणं प्रकटितः, दूरात् दीप्तिमान् अभवत्। एवं दृश्य-अदृश्यत्वेन, मारीचः मृगरूपधारी, रामं आश्रमात् दूरं निनाय। काकुत्स्थवंशजः तेन कुपितः, मोहितः, शिथिलः अभवत्; श्रान्तः सः तृणभूमौ छायां अन्वेष्य विरामं कृतवान्। निशाचरः मृगरूपेण तं उद्वेजयन्, अन्यैः मृगैः परिवृतः, समीपे प्रकटितः। सः तं गृहीतुं उत्सुकः पुनः अपतत्; तस्मिन्नेव क्षणे, भयात् पुनः अदृश्यः अभवत्। पुनः दूरतः वृक्षस्य पार्श्वात् निर्गत्य, रामः तेजस्वी तं दृष्ट्वा, मारयितुं निश्चितवान्। राघवः कुपितः, सूर्यरश्मिवत् दीप्तं शरं गृहीत्वा, शत्रुनाशं, धनुषि स्थापयन्, तं मृगं, सर्पस्य श्वासवत्, लक्ष्यम् कृतवान्। ब्रह्मणः निर्मितं दीप्तं शरं सन्दर्शयन्, तं मृगशरीरं विदारितवान्। वज्रसमः शरः मारीचस्य हृदयं विदारितवान्; तिलपरिमाणं उत्प्लुत्य, सः पतितः, गम्भीरव्रणितः। भीषणं क्रन्दनं भूमौ कृत्वा, प्रायः प्राणान् त्यक्त्वा, मारीचः मिथ्या-रूपं परित्यज्य। राक्षसस्य वचनं स्मृत्वा, चिन्तितवान्—कथं लक्ष्मणः इह निष्कास्येत्, यथा रावणः सीतां एकाकिनीं हरेत्। समयं उपलभ्य, राघवस्य स्वरं अनुकरणं कृत्वा, 'हा सीते! लक्ष्मण!' इति भीषणं क्रन्दनं कृतवान्। अप्रतिमशरेण प्राणवृत्तिं विदारितः, मृगरूपं परित्यज्य, राक्षसस्वरूपं अङ्गीकृतवान्। विशालशरीरः मारीचः प्राणान् त्यक्त्वा, भूमौ पतितः, भीमदर्शनीयः राक्षसः अभवत्। रामः तं रक्तसिक्तं भूमौ विक्षिप्तं दृष्ट्वा, सीतां स्मृत्वा, लक्ष्मणस्य वचनं अपि स्मरत्। 'लक्ष्मणेन पूर्वं उक्तं, मारीचस्य मायैव अत्र सिद्धा; अद्य मारीचः मया हतः' इति चिन्तितवान्। 'हा सीते! लक्ष्मण!' इति उच्चैः क्रन्दनं कृत्वा, राक्षसः मृतः; तत् श्रुत्वा, सीतायाः किं भविष्यति?' इति चिन्तयन्। 'महत् बाहुः लक्ष्मणः निश्चितं यास्यति, कामेन प्रेरितः' इति मन्यते, धर्मात्मा रामः रोमाञ्चं अापन्नः। ततः भयः, चिन्ताजन्यः, रामं प्रविष्टः; मृगरूपिणं राक्षसं हत्वा, तं क्रन्दनं श्रुत्वा। अन्यं चित्रमृगं हत्वा, तस्य मांसं गृहीत्वा, राघवः जनस्थानं प्रति शीघ्रं प्रस्थितवान्। वनमध्ये तं दुःखयुक्तं क्रन्दनं पतिस्वरूपं ज्ञात्वा, सीता लक्ष्मणं उवाच—'राघवस्य विषये गत्वा ज्ञातव्यं।' 'मम जीवितं न सुरक्षितं, न हृदयम् स्थिरम्; महद्व्यसनं क्रन्दनं श्रुत्वा, अहं कम्पितः।' 'अरण्ये भ्राता रक्ष्यः, शरणागतः भ्राता शीघ्रं धावितव्यः।' 'सः राक्षसाधीनः पतितः, वृषभः सिंहमध्ये यथा; लक्ष्मणः भ्रातृआज्ञां स्मृत्वा न गतः।' ततः जनकनन्दिनी दुःखिता लक्ष्मणं उवाच—'सुमित्रानन्दन! त्वं मित्ररूपेण भ्रातृनाशाय प्रवृत्तः।' 'एतस्मिन्काले यदि भ्रातरं न गच्छसि, तर्हि मम कृते रामनाशं इच्छसि।' 'नूनं मम कामात् राघवं न अनुसरति; तस्य दुःखेन तव सुखं, भ्रातुः न स्नेहः।' 'तस्मात् त्वं अत्र आत्मविश्वासेन स्थितः, तं तेजस्विनं न पश्यसि; यदि सः संकटे, मम किं भविष्यति?' 'रक्षणाय आगतः, किं कारणं तव स्थाने?'—इति वैदेही अश्रुपूर्णा दुःखिता वदति।