रामः तदा मृगस्य त्वचं मुख्यं मन्यते, तस्यैव आकर्षणं भूत्वा, अद्य सः मृगः जीवितुं न शक्नोति इति निश्चित्य, लक्ष्मणं प्रति उक्तवान्—"त्वं आश्रमस्थः सीतया सह सदा सावधानः भव। यदा अहं एकेन बाणेन एतं चित्रमृगं निहत्य तस्य चर्म गृहित्वा शीघ्रं प्रत्यागमिष्यामि, हे लक्ष्मण।" "बलवान् बुद्धिमान् च जटायुः दक्षिणतो भ्रमन् रक्षां कुर्यात्, त्वं अपि मैथिलीं रक्षन् सर्वतः सततम् अप्रमत्तः भव।" एवं भ्रातरं उपदिश्य, रघुवंशसम्भवः रामः तेजस्वी स्वर्णखड्गं जम्बूनदनिर्मितं बद्ध्वा, त्रिवलयितं धनुः स्वाभरणं गृहित्वा, द्वौ तूणी च बध्नन्, उत्साहेन प्रस्थितवान्। तदा वनराजः तं अभिमुखं धावन्तं दृष्ट्वा, स राजा राजानां भयात् अदृश्यः जात्वा, पुनः प्रकटितः। रामः खड्गबद्धः धनुर्धारी च, तं मृगं तस्य शोभायुक्तं रूपं पश्यन्, अनुयायि। सः धनुः गृहित्वा, तं मृगं वनमहति धावन्तं पुनः पुनः निरीक्ष्य, तस्य विचित्रं व्यवहारं अपश्यत्—कदाचित् अस्वाभाविकं, कदाचित् आकर्षकं, पुनः पुनः मोहितुम् इच्छन्। सः संशयं जनयन्, उद्विग्नः, कदाचित् आकाशमिव प्लुत्वा, कदाचित् दृश्यः, कदाचित् अदृश्यः वनस्य भागेषु। शरदिन्दुः यथा मेघैः आच्छादितः क्षणमात्रं दृश्यते, तथा सः दूरात् प्रकाशितः। एवं मारिचः मृगरूपधारी सन्, रामं आश्रमात् दूरं नीतवान्। ककुत्स्थनन्दनः तेन मोहितः क्रुद्धः च, असहायः अभवत्; श्रान्तः सः तृणशय्यायाम् छायायाम् उपविश्य विरमितवान्। निशाचरः मृगरूपधारी सन्, तं रामं समवर्तयन्, अन्यैः मृगैः परिवृतः, समीपे प्रकटितः। रामः तं गृहीतुं उत्सुकः सन्, पुनः अग्रे धावितवान्; सः तु तस्मिन्नेव क्षणे, भयात् पुनरदृश्यः अभवत्। पुनः किञ्चिद् दूरात् वृक्षस्य पृष्ठतः प्रकटितः, तेजस्वी रामः तं दृष्ट्वा हन्तुम् उद्यतवान्। राघवः क्रुद्धः सन्, सूर्यरश्मिसदृशं दीप्तं शरं शत्रुनाशनं गृहित्वा, दृढं धनुः आरोप्य, महता वेगेन तं मृगं, श्वसन्तं भुजगवत्, लक्ष्यीकृत्य सन्धानम् अकरोत्। सः ब्रह्मनिर्मितं ज्वलन्तं तेजस्वि अस्त्रं विससर्ज; उत्तमः सः बाणः मृगरूपिणं शरीरं विदारितवान्। सः बाणः वज्रसमानः मारिचस्य हृदि पतितः; सः तिलमात्रं प्लुत्वा, भूमौ पतितः, गाढव्रणितः। सः भयङ्करं क्रन्दं भूमौ कृत्वा, प्रायः प्राणान्तिकः, तद् मायामृगरूपं परित्यक्तवान्। तदा राक्षसवचनं स्मृत्वा चिन्तयामास—"कथं लक्ष्मणः इतः अपगम्येत, येन रावणः सीतां एकाकिनीं हरेत्?" काले समुपस्थिते ज्ञात्वा, सः रामस्य स्वरं अनुकरणं कृत्वा, 'हा सीते! लक्ष्मण!' इति घोरं रावणं प्रजज्ञे। अतुल्ये बाणे तेन हृदि विदारितः, सः मृगरूपं परित्यज्य राक्षसरूपं प्रपेदे। महाकायः मारिचः प्राणान् त्यक्तवान्; भूमौ पतितं तं भीषणरूपं राक्षसं रामः अपश्यत्। रक्तसिक्तं तं भूमौ विक्षिप्तं दृष्ट्वा, रामस्य मनः सीतां प्रति प्रवृत्तम्; लक्ष्मणस्य वचनं स्मृत्वा, "एषा मारिचस्य माया, यथा लक्ष्मणेन पूर्वं उक्तम्, तथा अद्य जातम्—मया मारिचः हतः।" "हा सीते! लक्ष्मण!" इति उच्चैरनाद्य, सः राक्षसः मृतः; एतत् श्रुत्वा, किम् सीतायाः भविष्यति इति चिन्तयामास। "लक्ष्मणः बलवान् अपि, तस्य कामात् निश्चितं गमिष्यति," इति धर्मात्मा रामः चिन्तयन्, रोमाञ्चितः अभवत्। तदा भयम्, चिन्ताजनितम्, रामं प्रविवेश; मृगरूपिणं राक्षसं हत्वा तं क्रन्दं श्रुत्वा— अन्यं चित्रमृगं हत्वा तस्य मांसं गृहित्वा, राघवः शीघ्रं जनस्थानं प्रति प्रस्थितवान्। एतेन कथायाः पञ्चचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्। वनमध्ये पतिस्वरम् आक्रन्दं श्रुत्वा, दुःखिता सीता लक्ष्मणं प्रति उक्तवती—"गच्छ त्वं राघवस्य विषयम् अन्विष्य। मम प्राणाः न स्थिराः, न च हृदयम् अवस्थितम्; महद् दुःखितस्य स्वरम् अहम् अश्रौषम्, येन अहम् अत्यन्तं संविग्ना।" "त्वं भ्रातरं रक्ष, यो वनमध्ये आक्रोशति; शीघ्रं धाव, शरणागतं भ्रातरं रक्ष। सः राक्षसवशं प्राप्तः, सिंहमध्ये वृष इव; तथापि लक्ष्मणः भ्रातृवचनं स्मृत्वा न गतवान्।" ततः विक्षिप्ता जनकात्मजा तत्र एव वाक्यम् उक्तवती—"सुमित्रानन्दन! त्वं मित्ररूपेण भ्रातरं प्रति शत्रुवत् व्यवहरसि। यदि त्वं अस्मिन् काले भ्रातरं प्रति न गच्छसि, तर्हि मम हेतोः रामविनाशम् इच्छसि।" "नूनम्, मम कामात् त्वं राघवम् अनुगच्छसि न; तस्य दुःखं त्वया प्रियं, भ्रातरं प्रति स्नेहः नास्ति। अतः त्वं इतः एव स्थित्वा, तम् तेजस्विनं न पश्यन्, आत्मनः अभयं मन्यसे; यदि सः, यस्मिन् अहम् विश्वसामि, संकटे स्यात्, अहं किम् करिष्यामि?" एवं रामस्य आदेशानुसारं लक्ष्मणः स्थितः, सीता तु शोकवशात् तं प्रति सन्देहं प्रकटयामास।